Vortordo: frazparta strukturo

Strikta Vortordo

En Globaso, relative strikta vortordo estas aplikata ene de frazpartoj.

Substantivaj Frazpartoj

Substantivaj frazpartoj konsistas el la jena strukturo, kiel ilustrite en la suba tabelo:

(Specifilo) + (Komplemento) + Kerno

Substantiva Frazparto
(Specifilo) (Komplemento) Kerno
Determinanto Poseda Adj Kvantigilo Adj/Adv-Modifanta
Adverbo
Adjektivo(j) Substantivo aĆ­ Pronomo
ke - kiu
hin - ĉi tiu
den - tiu
ban - iu
moy - ĉiu
nil - neniu
alo - alia
misu - mia
yusu - via
tesu - Ɲia/lia
ktp.
multi - multaj
xosu - malmultaj,
total - tuta,
plu - pluraj
(iu ajn nombro)
ktp.
daymo - tre
godomo - tro
ktp.
meli - bela
blue - blua
lil - malgranda, eta
ktp.
matre - patrino
doste - amiko
sodar - gefrato
drevo - arbo
to - ĝi
ktp.
hin
ĉi tiu
misu
mia
care
kvar
daymo
tre
lama
malnova
kitabu
libroj
hin misu care daymo lama kitabu
ĉi tiuj miaj kvar tre malnovaj libroj

Ĉar specifiloj kaj komplementoj estas nedevigaj, substantiva frazparto povas konsisti el ununura substantivo, ekzemple kitabu.

Triapersonaj Pronomoj ĉe Fino de Substantivaj Frazpartoj

Substantivaj frazpartoj devas ĉiam finiĝi per aƭ substantivo aƭ pronomo. Kiam ajn substantivo estas subkomprenata kaj ellasata, pronomo devas anstataƭi ĝin, anstataƭ lasi specifilon aƭ komplementon pendanta. Sen la uzo de pronomoj por kompletigi substantivajn frazpartojn, tiaj frazpartoj havus malsamajn signifojn aƭ kreus nekompletajn kaj tial malgramatikajn frazojn.

Determinanto + Pronomo = Kompleta Substantiva Frazparto

Banete ergo velosi ji banete ergo hanman.
Iuj laboras rapide kaj iuj laboras malrapide.

Sen la pronomo te, la frazo tekstus:
Ban ergo sen velosi ji ban ergo sen hanman.
Iu laboro estas rapida kaj iu laboro estas malrapida.

Poseda Adj + Pronomo (Poseda Pronomo) = Kompleta Substantiva Frazparto

Yusu gami ergo velosi mas misu te ergo hanman.
Via geedzo laboras rapide sed la mia laboras malrapide.

Sen la pronomo te, la dua parto de la frazo tekstus:
Misu ergo sen hanman.
Mia laboro estas malrapida.

Kvantigilo + Pronomo = Kompleta Substantiva Frazparto

Dua basataytiyen ergo velosi mas un te ergo hanman.
Du tradukistoj laboras rapide sed unu laboras malrapide.

Sen la pronomo te, la dua parto de la frazo tekstus:
Un ergo sen hanman.
Unu laboro estas malrapida.

Adjektivo + Pronomo = Kompleta Substantiva Frazparto

Day manyen ergo velosi mas lil te ergo hanman.
La granda viro laboras rapide sed la malgranda laboras malrapide.

Sen la pronomo te, la dua parto de la frazo tekstus:
Lil ergo sen hanman.
La malgranda laboro estas malrapida.

Verbaj Frazpartoj

Verbaj frazpartoj similas strukture al substantivaj frazpartoj:

Verba Frazparto
(Specifilo) (Komplemento) Kerno
Tempo/Modo-Markilo Aserto aĆ­ Neado Adj/Adv-Modifanta
Adverbo(j) Pasiva Voĉo Daƭra/
Kutima Aspekto
Verbo
(nun)
le
xa
am
ger
na
si - jes (faras)
no - ne (ne faras, ktp.)
daymo - tre
godomo - tro
bon - bone,
bur - malbone,
velosi - rapide
multi - multe,
xosu - malmulte,
pimpan - ofte,
nadir - malofte
ktp.
be -
pasivvoĉa
markilo
du -
daĆ­ra/
kutima
aspekt-markilo
danse - danci
lala - kanti
eskri - skribi
ktp.
le no daymo pimpan be du yam
le no daymo pimpan beduyam
ne kutimis esti manĝata tre ofte

Verbaj Markiloj

Kiel specifiloj, verbaj markiloj (nun, le, xa, ger, am, na) estas metataj ĉe la komenco de verbaj frazpartoj.

Adverboj

Kiel videblas en la supra frazo, adverboj (aĆ­ adverbaj frazpartoj) tipe antaĆ­as verbojn.

Alternative, adverboj povas esti metataj post la verbo, tuj post la objektoj, se estas iuj.

  • Se la frazo ne havas rektajn aĆ­ nerektajn objektojn, la adverbo povas tuj sekvi la verbon.

Femyen danse meli.
La virino dancas bele.

  • Tamen, se la frazo enhavas objektojn, la adverba frazparto devas tuj sekvi ĉiujn objektojn.

Mi le gibe pesa tas coriyen volekal koski mi le befobi ki te xa morgi mi.
Mi donis la monon al la Ɲtelisto kontraƭvole ĉar mi timis, ke li mortigos min.

Adverboj povas ankaƭ esti movataj al la komenco de la frazo, kondiĉe ke estas klara paƭzo per la komo por apartigi la frazparton de la cetero de la frazo. Sen la paƭzo, la adjektivo/adverbo povus esti erare interpretata kiel modifanta la subjekton.

Velosi, bwaw glu sui.
Rapide, la hundo trinkas la akvon.

Unyum, te le idi cel banko.
Unue, Ɲi iris al la banko.

Neado

La neanta adverbo no tuj antaĆ­as la neatan vorton aĆ­ frazparton.

Manyen no godomo bur danse.
aĆ­: Manyen danse no godomo bur.
La viro ne dancas tro malbone.

En la dua frazo supre, no aperas kune kun la cetero de la komplemento fine de la frazo. (La viro ja dancis, sed ne tro malbone.)

Alternative, no povus tuj antaƭi la verbon kaj esti interpretata kiel modifanta la verbon plus ĝiajn priskribajn adverbojn.

Manyen no danse godomo bur.
La viro ne dancas tro malbone.

Infinitivaj Verbaj Frazpartoj

Infinitivaj verbaj frazpartoj havas la jenan strukturon:

na + verba frazparto

Vidu Infinitivajn Verbajn Frazpartojn sub Fraza Strukturo.

Prepoziciaj Frazpartoj

Globaso, kiel plej multaj SVO-lingvoj, uzas prepoziciojn anstataĆ­ postpoziciojn. Prepoziciaj frazpartoj konsistas el prepozicio sekvata de substantiva frazparto.

Prepozicia Frazparto
Prepozicio Substantiva Frazparto
in
en
day sanduku
granda skatolo
in day sanduku
en la granda skatolo

La pozicio de prepoziciaj frazpartoj ene de frazoj estas klarigata sub Fraza Strukturo.

Fokusaj Adverboj

Krom no (ne), fokusaj adverboj, kiel sol (nur), pia (ankaƭ) kaj hata (eĉ), ne aperas en la ĉisupraj tabeloj de Substantiva Frazparto kaj Verba Frazparto. La kialo estas, ke fokusaj adverboj povas aperi ie ajn en frazo, depende de tio, kio estas modifata en la frazo. Fokusaj adverboj ĉiam tuj antaƭas la frazparton aƭ vorton kiun ili modifas.

Misu gami glu sol kafe fe soba.
Mia geedzo trinkas nur kafon matene.

Misu gami glu kafe hata fe axam.
Mia geedzo trinkas kafon eĉ vespere.

Pia misu gami glu kafe fe soba.
AnkaĆ­ mia geedzo trinkas kafon matene.

Kompleksaj Adjektivaj Frazpartoj

Kompleksaj adjektivaj frazpartoj venas post la substantivoj kiujn ili modifas.

Adj/Adv plus Prepozicia Frazparto

kitabu eskrido fal misu doste
la libro skribita de mia amiko

alimyen hox kos yusu sukses
la instruisto feliĉa pro via sukceso

Komparaj Adj/Adv-Frazpartoj

nini maxmo lao kom misu sodar
la infano pli aĝa ol mia frato

Rilataj Subfrazoj

En Globaso, rilataj subfrazoj estas enkondukataj per la markilo de modifanta subfrazo hu kaj konservas tipan vortordon. Notindas, ke la konjunkcio hu ne havas ekzaktan ekvivalenton en Esperanto, sed tipe tradukiĝas kiel kiu, kiuj, aƭ kiu(j)n.

Rilataj Subfrazoj kun Reprena Pronomo

Rilataj subfrazoj, kiuj postulas pronomon por rilati al la antecedento, uzas la devigan reprenan rilatan pronomon da (li, Ɲi, ĝi, ili, tiu, tiuj).

Te sen femixu hu da lubi mi.
"Üi estas la virino kiu tiu amas min."
Üi estas la virino kiu amas min.

Te sen femixu hu mi lubi da.
"Üi estas la virino kiu mi amas tiun."
Üi estas la virino kiun mi amas.

Mi le sonxi katatul hu mi kata roti yon da.
"Mi perdis la tranĉilon kiu mi tranĉis la panon per tiu."
Mi perdis la tranĉilon per kiu mi tranĉis la panon.

Kamisa hu mi suki da sen blue. aĆ­ To sen blue, kamisa hu mi suki da.
"La ĉemizo kiu mi Ɲatas tiun estas blua." aƭ "Ĝi estas blua, la ĉemizo kiu mi Ɲatas tiun."
La ĉemizo (kiun) mi Ɲatas estas blua. aƭ Ĝi estas blua, la ĉemizo (kiun) mi Ɲatas.

Noto: Kiel videblas en la lasta ekzemplo, kiam la rilata subfrazo estas parto de la subjekto, la frazo povas esti reformulata por meti la kernon de la frazo unue kaj movi la rilatan subfrazon al la fino de la frazo. Tio helpas fari la frazon pli facile komprenebla.

La poseda adjektivo dasu estas uzata en rilataj subfrazoj jene:

Te sen manixu hu dasu sodar kone mi.
"Li estas la viro kiu lia frato konas min."
Li estas la viro kies frato konas min.

Te sen manixu hu mi kone dasu sodar.
"Li estas la viro kiu mi konas lian fraton."
Li estas la viro kies fraton mi konas.

Manyen hu dasu gami Globasa sen misu doste. aĆ­ Te sen misu doste, manyen hu dasu gami Globasa.
"La ulo kiu ties geedzo parolas Globason estas mia amiko." aĆ­ "Li estas mia amiko, la ulo kiu ties geedzo parolas Globason."
La ulo kies geedzo parolas Globason estas mia amiko. aĆ­ Li estas mia amiko, la ulo kies geedzo parolas Globason.

Rilataj Subfrazoj kun Reprena Korelativa Adverbo

Rilataj subfrazoj, en kiuj korelativa adverbo rilatas al la antecedento, estas jenaj:

Kitabudom hu mi ergo denloka sen day.
"La biblioteko kiu mi laboras tie estas granda."
aĆ­
Kitabudom hu denloka mi ergo sen day.
"La biblioteko kiu tie mi laboras estas granda."
La biblioteko kie mi laboras estas granda.

Din hu mi xa preata denwatu sen Lunadin.
"La tago kiu mi alvenas tiam estas lundo."
aĆ­
Din hu denwatu mi xa preata sen Lunadin.
"La tago kiu tiam mi alvenas estas lundo."
La tago kiam mi alvenas estas lundo.

AnstataĆ­ korelativaj adverboj, prepoziciaj frazpartoj povas esti uzataj por esprimi ekvivalentajn frazojn.

Kitabudom hu mi ergo in da sen day.
"La biblioteko kiu mi laboras en tiu estas granda."
aĆ­
Kitabudom hu in da mi ergo sen day.
"La biblioteko kiu en tiu mi laboras estas granda."
La biblioteko en kiu mi laboras estas granda.

Din hu mi xa preata fe da sen Lunadin.
"La tago kiu mi alvenas je tiu estas lundo."
aĆ­
Din hu fe da mi xa preata sen Lunadin.
"La tago kiu je tiu mi alvenas estas lundo."
La tago en kiu mi alvenas estas lundo.

Rilataj Subfrazoj en Nespecifaj Substantivaj Frazpartoj

Nespecifaj substantivaj frazpartoj kun rilataj subfrazoj povas konsisti el to/te plus reprena korelativa adverbo aĆ­ da.

Mi no suki to hu mi ergo denloka.
"Mi ne Ɲatas tion kiu mi laboras tie."
aĆ­
Mi no suki to hu denloka mi ergo.
"Mi ne Ɲatas tion kiu tie mi laboras."
Mi ne Ɲatas kie mi laboras.

Mi suki to hu yu broxa misu tofa denmaner.
"Mi Ɲatas tion kiu vi brosas mian hararon tiel."
aĆ­
Mi suki to hu denmaner yu broxa misu tofa.
"Mi Ɲatas tion kiu tiel vi brosas mian hararon."
Mi Ɲatas kiel vi brosas mian hararon.

Am gibe tas mi to hu mi vole da.
"Donu al mi tion kiu mi volas tiun."
Donu al mi kion mi volas.

Mi no suki te hu yu le seleti da.
"Mi ne Ɲatas lin/Ɲin/ilin kiu vi elektis tiun."
Mi ne Ɲatas kiun vi elektis.

Alternative, ili povas konsisti el substantivo plus reprena prepozicia frazparto aĆ­ da.

Mi no suki loka hu mi ergo in da.
"Mi ne Ɲatas la lokon kiu mi laboras en tiu."
aĆ­
Mi no suki loka hu in da mi ergo.
"Mi ne Ɲatas la lokon kiu en tiu mi laboras."
Mi ne Ɲatas la lokon en kiu mi laboras.

Mi suki maner hu yu broxa misu tofa yon da.
"Mi Ɲatas la manieron kiu vi brosas mian hararon per tiu."
aĆ­
Mi suki maner hu yon da yu broxa misu tofa.
"Mi Ɲatas la manieron kiu per tiu vi brosas mian hararon."
Mi Ɲatas la manieron en kiu vi brosas mian hararon.

Am gibe tas mi xey hu mi vole da.
"Donu al mi la aĔon kiu mi volas tiun."
Donu al mi la aĔon (kiun) mi volas.

Mi no suki person hu yu le seleti da.
"Mi ne Ɲatas la personon kiu vi elektis tiun."
Mi ne Ɲatas la personon kiun vi elektis.

Nerilataj Modifantaj Subfrazoj

Substantivoj estas foje modifataj per subfrazoj kiuj ne estas rilataj, alivorte, subfrazoj sen reprena elemento. Tiaj subfrazoj estas enkondukataj per feki.

Singa begude idey feki maux ger abil na sahay te.
La leono estas tiklata de la ideo ke la muso povus helpi lin.

Subfrazoj kun feki anstataĆ­ Rilataj Subfrazoj kun hu

Substantivaj frazpartoj kun vortoj de loko, tempo, maniero kaj kialo povas esti modifataj per subfrazoj kun feki anstataĆ­ rilataj subfrazoj kun hu. Alivorte, por krei pli mallongajn frazojn sen reprenaj subfrazoj, feki povas anstataĆ­igi hu plus reprenan korelativan aĆ­ prepozician frazparton (hu denloka/hu in da, hu denwatu/hu fe da, hu denmaner/hu yon da, hu denseba/hu kos da).

Mi no suki restoran feki imi le yam.
"Mi ne Ɲatas la restoracion ke ni manĝis ĉe."
Mi ne Ɲatas la restoracion ĉe kiu ni manĝis.

Te sokutu (fe) moy mara feki te estaycu.
"Li falas ĉiun fojon ke li stariĝas."
Li falas ĉiun fojon kiam li stariĝas.

Mi suki maner feki yu broxa misu tofa.
"Mi Ɲatas la manieron ke vi brosas mian hararon."
Mi Ɲatas la manieron kiel vi brosas mian hararon.

Seba feki yu no xwexi sen koski yu no abyasa.
"La kialo ke vi ne lernas estas ĉar vi ne praktikas."
La kialo, kial vi ne lernas, estas ke vi ne praktikas.