| demanda (kiu) |
montra (ĉi tiu, ĉi tiuj) |
montra (tiu, tiuj) |
nedifinita (iu, certa) |
universala (ĉiu) |
nea (neniu) |
alia (alia, malsama, cetera) |
identa (sama) |
|
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ajna substantivo | ke... kiu |
hin... ĉi tiu... |
den... tiu... |
ban... iu... certa... |
moy... ĉiu... ĉiuj |
nil... neniu... neniu el... |
alo... alia... alia malsama... |
sama... (la) sama... |
| aĵo to - ĝi |
keto kio kiu |
hinto ĉi tio ĉi tiu |
dento tio tiu |
banto io iu |
moyto ĉio ĉiu |
nilto nenio neniu |
aloto io alia, la alia |
samato la sama aĵo |
| plurala aĵo oto - ili |
keoto kiuj aĵoj kiuj |
hinoto ĉi tiuj (aĵoj) |
denoto tiuj (aĵoj) |
banoto iuj aĵoj |
moyoto ĉiuj aĵoj |
niloto neniu el ili |
alooto la aliaj aĵoj |
samaoto la samaj aĵoj |
| vivanta estaĵo te - li, ŝi, ĝi (vivanta estaĵo) |
kete kiu |
hinte ĉi tiu |
dente tiu |
bante iu |
moyte ĉiu, ĉiuj |
nilte neniu |
alote iu alia, la alia |
samate la sama |
| plurala vivanta estaĵo ete - ili |
keete kiuj |
hinete ĉi tiuj |
denete tiuj |
banete iuj |
moyete ili ĉiuj |
nilete neniu el ili |
aloete (la) aliaj |
samaete la samaj |
| posedo -su - poseda sufikso |
kesu kies |
hinsu ĉi ties |
densu ties |
bansu ies |
moysu ĉies |
nilsu nenies |
alosu de iu alia, de la alia |
samasu de la sama persono/aĵo |
| speco, maniero -pul - adj/adv sufikso |
kepul kia, kiel |
hinpul ĉi tia, ĉi tiel |
denpul tia, tiel |
banpul ia, iel |
moypul ĉia, ĉiel |
nilpul nenia, neniel |
alopul alia speco de, alie, en alia maniero |
samapul la sama speco de, en la sama maniero |
| grado -mo - adv sufikso |
kemo kiel, kiom |
hinmo ĉi tiel, ĉi tiom |
denmo tiel, tiom |
banmo iel, iom |
moymo ĉiel, ĉiom |
nilmo neniel, neniom |
alomo ĝis alia grado |
samamo ĝis la sama grado |
| kvanto, sumo kwanti - kvanto sumo |
kekwanti kiom (da) |
hinkwanti ĉi tiom (da) |
denkwanti tiom (da) |
bankwanti iom (da) |
moykwanti ĉiom (da) |
nilkwanti neniom (da) |
alokwanti alia kvanto da |
samakwanti la sama kvanto da |
| nombro numer - nombro |
kenumer kiom da |
hinnumer ĉi tiom da |
dennumer tiom da |
bannumer iom da |
moynumer ĉiom da |
nilnumer neniom da |
alonumer alia nombro da |
samanumer la sama nombro da |
| loko loka - loko |
keloka kie |
hinloka ĉi tie |
denloka tie |
banloka ie |
moyloka ĉie |
nilloka nenie |
aloloka aliloke, ie alie, en la alia loko |
samaloka en la sama loko |
| tempo watu - tempo |
kewatu kiam |
hinwatu ĉi tiam |
denwatu tiam |
banwatu iam |
moywatu ĉiam |
nilwatu neniam |
alowatu en alia tempo |
samawatu en la sama tempo, samtempe |
| kialo (kaŭzo aŭ celo) seba - kialo |
keseba kial |
hinseba ĉi tial |
denseba tial |
banseba ial |
moyseba ĉial |
nilseba nenial |
aloseba pro (la) alia kialo |
samaseba pro la sama kialo |
| maniero maner - maniero |
kemaner kiel (farite per kiu maniero) |
hinmaner ĉi tiel per ĉi tiu maniero |
denmaner tiel per tiu maniero |
banmaner iel per iu maniero |
moymaner ĉiel per ĉiu manier |
nilmaner per neniu maniero |
alomaner per alia maniero |
samamaner per la sama maniero |
| emfaza he - ajn |
he keto kio ajn |
he hinto ĉi tiu specifa |
he dento tiu specifa |
he banto io ajn |
he moyto ĉio kaj io ajn |
he nilto neniu ajn, eĉ ne unu |
he aloto iu ajn alia |
he samato ĝuste la sama aĵo |
La korelativaj vortoj ke, hin, den, ban, moy, nil, alo kaj sama ĉiam devas esti sekvataj de substantivo (ĉu modifita per adjektivoj aŭ ne) aŭ de pronomo. Ili neniam devus stari sole, ĉar pro la ellaso de la pronomo aŭ substantivo oni povas facile miskompreni la korelativon kiel determinanton de la substantivo/verbo, kiu ĝin sekvas. En la foresto de specifita substantivo, la pronomoj te aŭ to markas la finon de la substantiva frazparto. Vidu Substantivajn Frazpartojn.
Komparu la jenajn frazojn:
Hinto bon nasacu.
Ĉi tio bonodoras.
En la supra frazo, -to markas la finon de la substantiva frazparto.
Hin bon nasacu... memorigi mi cel misu femgami.
Ĉi tiu bona odoro... memorigas min pri mia edzino.
En la supra frazo, nasacu markas la finon de la substantiva frazparto.
Same, kekwanti (kiu kvanto da) kaj kenumer (kiu nombro da) ankaŭ devas esti sekvataj de te aŭ to, kiam substantivo estas subkomprenata kaj ne specifita.
kenumer bon lala - kiom da bonaj kantoj
vs
Kenumer te bon lala?
Kiom (el ili) bone kantas?
Mi le kari dua kilogramo fe risi. Yu le kari kekwanti to?
Mi aĉetis du kilogramojn da rizo. Kiom vi aĉetis?
La prepozicio cel estas deviga ĉe la loka-korelativoj, kiam temas pri movado.
cel keloka - kien
cel hinloka - ĉi tien
cel denloka - tien
ktp.
Demandaj subfrazoj ene de deklaraj frazoj estas subfrazoj, kiuj aperas anstataŭ substantivaj frazpartoj kaj kiuj signifas tion, kio estas la respondo al la demando "XYZ?" aŭ varianton de tio. Ili formiĝas per enkonduko de la subfraza konjunkcio ku, per la uzo de la sama determinanto (ke) videbla en veraj demandoj, kaj per la konservo de la vortordo de la kongrua demando de la subfrazo.
La jenaj paroj de ekzemplaj frazoj ilustras: (1) verajn demandojn, (2) deklarajn frazojn kun demandaj subfrazoj.
(1) Kete lubi yu?
"Kiu amas vin?"
Kiu amas vin?
(2) Mi jixi ku kete lubi yu.
"Mi scias ĉi tion: Kiu amas vin?"
Mi scias, kiu amas vin.
(1) Yu lubi kete?
"Vi amas kiun?"
Kiun vi amas?
(2) Mi jixi ku yu lubi kete.
"Mi scias ĉi tion: Vi amas kiun?"
Mi scias, kiun vi amas.
(1) Te vole na yam keto?
"Li volas manĝi kion?"
Kion li volas manĝi?
(2) Mi le wanji ku te vole na yam keto.
"Mi forgesis ĉi tion: Li volas manĝi kion?"
Mi forgesis, kion li volas manĝi.
(1) Te le gibe pesa tas ke doste?
"Ŝi donis la monon al kiu amiko?"
Al kiu amiko ŝi donis la monon?
(2) Te le no loga ku te le gibe pesa tas ke doste.
"Ŝi ne diris ĉi tion: Ŝi donis la monon al kiu amiko?"
Ŝi ne diris, al kiu amiko ŝi donis la monon.
(1) Hinto sen kesu kursi?
"Ĉi tio estas kies seĝo?"
Kies seĝo estas ĉi tio?
(2) Mi vole na jixi ku hinto sen kesu kursi.
"Mi volas scii ĉi tion: Ĉi tio estas kies seĝo?"
Mi volas scii, kies seĝo ĉi tio estas.
(1) Kesu kitabu sen per mesa?
"Kies libro estas sur la tablo?"
Kies libro estas sur la tablo?
(2) Mi jixi ku kesu kitabu sen per mesa.
"Mi scias ĉi tion: Kies libro estas sur la tablo?"
Mi scias, kies libro estas sur la tablo.
(1) Yu sen kepul?
"Vi estas kia?"
Kia vi estas?
(2) Te le swal ku yu sen kepul.
"Ŝi demandis ĉi tion: Vi estas kia?"
Ŝi demandis, kia vi estas.
(1) Yu sen kepul insan?
"Vi estas kia persono?"
Kia persono vi estas?
(2) Mi jixi ku yu sen kepul insan.
"Mi scias ĉi tion: Vi estas kia persono?"
Mi scias, kia persono vi estas.
(1) Te sen kemo lao?
"Ŝi estas kiom aĝa?"
Kiom aĝa ŝi estas?
(2) Te le loga tas mi ku te sen kemo lao.
"Ŝi diris al mi ĉi tion: Ŝi estas kiom aĝa?"
Ŝi diris al mi, kiom aĝa ŝi estas.
(1) Yu sen kemo pilodo?
"Vi estas kiel/kiom laca?"
Kiel/kiom laca vi estas?
(2) Mi jixi ku yu sen kemo pilodo.
"Mi scias ĉi tion: Vi estas kiel/kiom laca?"
Mi scias, kiel/kiom laca vi estas.
(1) Yu le kari kekwanti risi?
"Vi aĉetis kiom da rizo?"
Kiom da rizo vi aĉetis?
(2) Mi le oko ku yu le kari kekwanti risi.
"Mi vidis ĉi tion: Vi aĉetis kiom da rizo?"
Mi vidis, kiom da rizo vi aĉetis.
(1) Yu hare kenumer bete?
"Vi havas kiom da infanoj?"
Kiom da infanoj vi havas?
(2) Mi jixivole ku yu hare kenumer bete.
"Mi scivolas ĉi tion: Vi havas kiom da infanoj?"
Mi scivolas, kiom da infanoj vi havas.
(1) Te ergo keloka?
"Li laboras kie?"
Kie li laboras?
(2) Mi jixi ku te ergo keloka.
"Mi scias ĉi tion: Li laboras kie?"
Mi scias, kie li laboras.
(1) Te xa preata kewatu?
"Ŝi alvenos kiam?"
Kiam ŝi alvenos?
(2) Dento sen ku te xa preata kewatu.
"Tio estas ĉi tio: Ŝi alvenos kiam?"
Tio estas, kiam ŝi alvenos.
(1) Yu le no idi cel parti keseba?
"Vi ne iris al la festo kial?"
Kial vi ne iris al la festo?
(2) Mi jixi ku yu le no idi cel parti keseba.
"Mi scias ĉi tion: Vi ne iris al la festo kial?"
Mi scias, kial vi ne iris al la festo.
(1) Yu le xuli mobil kemaner?
"Vi riparis la aŭton kiel?"
Kiel vi riparis la aŭton?
(2) Mi jixivole ku yu le xuli mobil kemaner.
"Mi scivolas ĉi tion: Vi riparis la aŭton kiel?"
Mi scivolas, kiel vi riparis la aŭton.
Parolantoj foje reduktas demandan subfrazon al frazparto, eĉ al la sola demanda vorto. La konjunkcio ku estas ankoraŭ uzata en la foresto de plena subfrazo.
Mi jixi ku fe ke mesi.
Mi scias en kiu monato.
Te le no loga ku keseba.
Ŝi ne diris kial.
Dento sen ku keloka.
Tio estas kie.
Mi jixi ku na idi keloka.
Mi scias kien iri.
Korelativaj frazpartaj konjunkcioj finiĝas per -loka, -watu, -seba kaj -maner, kaj uzas la rilatan konjunkcion hu.
Mi ergo denloka hu yu ergo.
Mi laboras kie vi laboras.
Mi xa preata denwatu hu yam sen jumbi. aŭ Denwatu hu yam sen jumbi, mi xa preata.
Mi alvenos kiam la manĝo estas preta. aŭ Kiam la manĝo estas preta, mi alvenos.
Mi le no idi cel parti denseba hu yu idi.
Mi ne iris al la festo pro la kialo, ke vi iris.
Mi le xuli mobil denmaner hu yu le alim tas mi.
Mi riparis la aŭton kiel vi instruis al mi.
Denmaner hu mi le loga...
Kiel mi diris...
La konjunkcio kom signifas kiel, same kiel kaj estas uzata kun la korelativoj finiĝantaj per -pul, -mo, -kwanti kaj -numer por fari komparojn. En la jenaj paroj de ekzemplaj frazoj, la dua frazo anstataŭigas specifan vorton aŭ frazparton per korelativo.
(1) Mi sen hazuni kom yu.
Mi estas malĝoja kiel vi.
(2) Mi sen denpul kom yu.
Mi estas kiel vi.
(1) Mi salom yu sodarsim kom misu sodar.
Mi salutas vin frate kiel mian fraton.
(2) Mi salom yu denpul kom misu sodar.
Mi salutas vin kiel mian fraton.
(1) Mi no abil na lala meli kom yu.
Mi ne kapablas kanti bele kiel vi.
(2) Mi no abil na lala denpul kom yu.
Mi ne kapablas kanti kiel vi.
(1) Sama kom mi, pia te hare tiga bete.
Same kiel mi, ankaŭ ŝi havas tri infanojn.
(2) Denpul kom mi, pia te hare tiga bete.
Kiel mi, ankaŭ ŝi havas tri infanojn.
(1) Hin baytu sen daymo day kom misu to.
Ĉi tiu domo estas tre granda kiel la mia.
(2) Hin baytu sen denmo day kom misu to.
Ĉi tiu domo estas tiel granda kiel la mia.
(1) Mi hare tiga bete kom misu gami.
Mi havas tri infanojn kiel mia geedzo.
(2) Mi hare dennumer bete kom misu gami.
Mi havas tiom da infanoj kiom mia geedzo.
(1) Mi le kari dua kilogramo fe risi kom yu.
Mi aĉetis du kilogramojn da rizo kiel vi.
(2) Mi le kari denkwanti risi kom yu.
Mi aĉetis tiom da rizo kiom vi.
La vorto daydenpul estas derivita vorto konsistanta el day- (pligrandiga prefikso) kaj la korelativo denpul. Ĝi tradukiĝas kiel kia sekvata de substantivo en ekkrioj kiel la jena:
Daydenpul din!
Kia tago!
La vorto daydenmo estas derivita vorto konsistanta el day- (pligrandiga prefikso) kaj la korelativo denmo. Ĝi estas grado-adverbo signifanta tiel, kiam ĝi estas sekvata de adjektivo/adverbo, aŭ tia, kiam ĝi estas sekvata de modifita substantivo.
Yu daydenmo bala.
Vi estas tiel forta.
Yu hare daydenmo day oko.
Vi havas tiajn grandajn okulojn.
La vorto daydenmo ankaŭ estas uzata simile al daydenpul. Ĝi signifas kiel, kiam ĝi estas sekvata de adjektivo/adverbo, aŭ kia, kiam ĝi estas sekvata de modifita substantivo.
Daydenmo meli!
Kiel bela!
Daydenmo meli din!
Kia bela tago!
Simile, la vortoj daydenkwanti kaj daydennumer povas esti uzataj por esprimi tiom kaj tiom da, respektive. Alternative, la esprimo denmo multi povas esti uzata por esprimi ambaŭ, ĉar ĝi estas sinonima kun ambaŭ daydenkwanti kaj daydennumer.
La vorto moyun estas derivita vorto konsistanta el la korelativa vorto moy kaj un (unu). Ĝi signifas ĉiu (unuopa) kaj estas uzata, kiam necesas distingi ĝin de ĉiu/ĉiuj.
Komparu la jenajn frazojn:
Mi le kari tiga yuxitul tas moyun nini.
Mi aĉetis tri ludilojn por ĉiu infano.
Mi le kari tiga yuxitul tas moy nini.
Mi aĉetis tri ludilojn por ĉiuj infanoj.