Enhavaj vortoj: substantivoj, verboj, adjektivoj kaj adverboj

Substantivoj

La substantivoj de Globaso ne distingas inter singularaj kaj pluralaj formoj.

  • maux - muso(j)
  • kalamu - plumo(j)

La substantivoj de Globaso havas nek difinan nek nedifinan artikolon.

  • janela - (la) fenestro(j)

Se estas strikte necese emfazi difinitecon, oni povas uzi hin (ĉi tiu/ĉi tiuj) aŭ den (tiu/tiuj).

  • hin kitabu - ĉi tiu(j) libro(j)
  • den flura - tiu(j) floro(j)

Se estas strikte necese emfazi singularecon, oni povas uzi un (unu).

  • un denta - unu dento
  • hin un denta - ĉi tiu dento

Se estas strikte necese emfazi pluralecon, oni povas uzi plu (pluraj).

  • plu pingo - (pluraj) pomoj
  • den plu pingo - tiuj pomoj

Sekso

En Globaso, substantivoj kiuj signifas homojn kaj bestojn estas tipe seksneŭtralaj.

  • ixu - plenkreskulo (viro, virino)
  • nini - infano (knabo, knabino)
  • gami - edzo, edzino
  • mumu - bovo (virbovo, bovino)

Se estas necese emfazi sekson, la adjektivoj fem (ina) kaj man (vira) povas esti uzataj kiel prefiksoj.

  • femnini - knabino; mannini - knabo
  • femixu - virino; manixu - viro
  • femgami - edzino; mangami - edzo
  • femmumu - bovino; manmumu - virbovo

Etimologio de fem: Angla (feminine), Franca (féminin), Germana (feminin), Hispana (femenina)

Etimologio de man: Mandarena (男 “nán”), Franca (masculin), Hispana (masculino), Angla (masculine), Germana (männlich), Hindia (मर्दाना “mardana”), Persa (مردانه “mardane”)

Kelkaj substantivoj kiuj signifas homojn ja indikas sekson.

  • matre aŭ mama - patrino aŭ panjo
  • patre aŭ papa - patro aŭ paĉjo

Noto: La seksneŭtrala vorto por gepatro(j) estas atre. La seksneŭtrala vorto por panjo/paĉjo estas mapa.

Substantivoj en Frazkomencaj Frazpartoj

Fe estas ofte uzata en frazkomencaj frazpartoj kun substantivoj.

  • Fe fato, - Fakte, Efektive
  • Fe fini, - Fine
  • Fe bonxanse, - Bonŝance, Feliĉe
  • Fe asif, - Bedaŭrinde, Malfeliĉe
  • Fe onxala, - Espereble
  • Fe folo, - Tial, Sekve, Do
  • Fe misal, - Ekzemple
  • Fe xugwan, - Kutime
  • Fe benji, - Esence
  • Fe durama, - (Kelk)foje
  • Fe rimara, - Denove
  • Fe moy kaso, - Ĉiukaze
  • Fe alo kaso, - Alie
  • Fe nunya, - Nuntempe, Nun
  • Fe leya, - Pasinte, Antaŭe
  • Fe xaya, - Estonte, Poste

Apozicio

En Globaso, substantivon povas sekvi alia substantivo sen uzo de prepozicio, kiam la dua substantivo specifas la identecon de la unua. Tio estas konata kiel apozicio.

  • Hotel Kaliforni - Hotelo Kalifornio
  • Estato Florida - la Ŝtato Florido
  • Towa Babel - la Turo de Babel
  • Dolo Onxala - Strato Espero
  • Myaw Felix - Felikso la Kato
  • misu doste Mark - mia amiko Mark
  • lexi kursi - la vorto seĝo

Partikulo di: Kulturspecifaj Vortoj kaj Propraj Nomoj

La partikulo di povas esti nedevige uzata por marki kulturspecifajn vortojn kaj proprajn nomojn kiuj havas identan formon al ordinaraj vortoj jam establitaj en Globaso.

  • soho - reciproka, komuna
    • (di) Soho - Soho (kvartalo de Novjorko)

Partikulo ci: Kareso kaj Korinklino

Substantivon aŭ propran nomon povas sekvi la partikulo ci por esprimi kareson aŭ korinklinon.

  • mama - panjo
    • mama ci - "panjeto"
  • nini - infano
    • nini ci - "infaneto"
  • Jon - Johano
    • Jon ci - Joĉjo

Honortitoloj: Gao kaj Kef

La adjektivo gao (alta) kaj la substantivo kef (estro, ĉefo) povas esti uzataj kiel honortitoloj.

  • alimyen - instruisto
    • gao alimyen - majstro
  • papa - paĉjo
    • kef papa - "ĉefpaĉjo"

Substantivo/Verboj

En Globaso, substantivo/verboj estas vortoj kiuj povas funkcii aŭ kiel substantivo aŭ kiel verbo.

  • ergo - laboro, labori
  • danse - danco, danci
  • yam - manĝo, manĝi
  • lala - kanto, kanti

Substantivo/Verba Komparo

Substantivo/verba komparo estas esprimata jene per la vortoj max (pli, pli da), min (malpli, malpli da), dennumer (tiu nombro da, tiom da), denkwanti (tiu kvanto da, tiom da), kom (kiel, ol).

Kun substantivoj:

  • max... kom... - pli... ol...
  • min... kom... - malpli... ol...

Mi hare max kitabu kom yu.
Mi havas pli da libroj ol vi.

Yu hare min kitabu kom mi.
Vi havas malpli da libroj ol mi.

  • max te/to kom... - pli (da ili) ol...
  • min te/to kom... - malpli (da ili) ol...

Mi hare max to kom yu.
Mi havas pli (da ili) ol vi.

Yu hare min to kom mi.
Vi havas malpli (da ili) ol mi.

  • max kom - pli ol
  • min kom - malpli ol

Mi hare max kom cen kitabu.
Mi havas pli ol cent librojn.

Yu hare min kom cen kitabu.
Vi havas malpli ol cent librojn.

  • dennumer... kom... - tiom da... kiom...

Te hare dennumer kitabu kom mi.
Ŝi havas tiom da libroj kiom mi.

  • dennumer te/to kom... - tiom (da ili) kiom...

Te hare dennumer to kom mi.
Ŝi havas tiom (da ili) kiom mi.

  • denkwanti... kom... - tiom da... kiom...

Yu yam denkwanti risi kom mi.
Vi manĝas tiom da rizo kiom mi.

  • denkwanti to kom... - tiom (da ĝi) kiom...

Yu yam denkwanti to kom mi.
Vi manĝas tiom (da ĝi) kiom mi.

Kun verboj:

  • max... kom... aŭ max kom... - pli ol

Myaw max somno kom bwaw.
aŭ: Myaw somno max kom bwaw.
La kato dormas pli ol la hundo.

  • min... kom... aŭ min kom... - malpli ol

Bwaw min somno kom myaw.
aŭ: Bwaw somno min kom myaw.
La hundo dormas malpli ol la kato.

  • denkwanti... kom... aŭ denkwanti kom... - tiom kiom

Bebe denkwanti somno kom myaw.
aŭ: Bebe somno denkwanti kom myaw.
La bebo dormas tiom kiom la kato.

Por esprimi ju pli/malpli..., des pli/malpli..., Globaso uzas folki... max/min, max/min.

Folki mi max doxo, mi max jixi.
Ju pli mi legas, des pli mi scias.

La ordo de tiuj frazpartoj povas interŝanĝiĝi:

Mi max jixi, folki mi max doxo.
Mi scias pli, ju pli mi legas.

Verbaj Kategorioj

Verboj estas difinitaj en la vortaro kiel helpaj, kopulaj, transitivaj, netransitivaj, aŭ ambaŭtransitivaj. La sufiksoj viditaj en ĉi tiu sekcio (-cu, -gi, -ne, -do, -pul) estas klarigitaj sub Komunaj Afiksoj malsupre. La prefikso xor- estas klarigita sub Vortfarado: Prefiksoj.

Helpaj Verboj

Helpajn verbojn tuj sekvas verboj en sia infinitiva formo (markita per la partikulo na), kiu povas esti forlasita. Estas nur tri helpaj verboj en Globaso: abil (povi), ingay (devus), musi (devi).

Kopulaj Verboj

Kopulaj verboj ligas la subjekton al ĝia predikativo. Estas nuntempe 12 kopulaj verboj: sen (esti), xorsen (iĝi), sencu (iĝi), sengi (igi esti), kwasisen (ŝajni), okocu (aspekti), orecu (soni), nasacu (odori), xetocu (gusti), pifucu (senti je tuŝo), hisi(cu) (senti fizike aŭ emocie), ganjon(cu) (senti emocie).

Transitivaj Verboj

Transitivaj verboj prenas rektan objekton: haja (bezoni), bujo (kapti), gibe (doni). Tamen, certaj transitivaj verboj kelkfoje aŭ ofte forlasas la rektan objekton: doxo (legi), yam (manĝi), lala (kanti), ktp.

Kelkaj transitivaj verboj estas ofte aŭ preskaŭ ĉiam uzataj sen rekta objekto: somno (dormi), haha (ridi), pawbu (kuri), fley (flugi), ktp. Tiuj estas konataj en Globaso kiel eĥo-objektaj transitivaj verboj, ĉar la nedeviga rekta objekto estas la sama vorto kiel la verbo.

Mi le somno (lungo somno).
Mi dormis (longan dormon).

Yu le haha (sotipul haha).
Vi ridis (laŭtan ridon).

La sufikso -gi povas esti aplikata al transitivaj verboj kun la signifo igi (la rektan objekton) [radika verbo] aŭ fari ke (la rekta objekto) [radika verbo].

Kam yu fleygi hawanavi?
Ĉu vi flugigas aviadilon?

Mi xa sampogi bwaw fe axam.
Mi promenigos la hundon vespere.

Payaco le hahagi mi.
La klaŭno ridigis min.

Netransitivaj Verboj

Netransitivaj verboj ne prenas rektan objekton: idi (iri), konduta (konduti), loka (situi), side (sidi), garaku (droni, sinki). Netransitivaj verboj povas esti transformitaj en transitivajn verbojn per nedeviga uzo de -gi kiam ĉeestas rekta objekto.

  • garaku - droni, sinki
    garaku(gi) - dronigi, sinkigi

Navikef le garaku.
La kapitano dronis.

Navikef le garaku(gi) navi.
La kapitano sinkigis la ŝipon.

En vortderivado, tamen, -gi estas deviga. Komparu la jenajn adjektivojn derivitajn el garaku per la sufikso -ne.

garakune navikef - la dronanta kapitano

garakugine navikef - la kapitano sinkiganta (la ŝipon)

Ambaŭtransitivaj Verboj

En Globaso, ambaŭtransitivaj verboj estas esence transitivaj verboj kiuj povas esti uzataj ankaŭ netransitive.

Estas kvar subkategorioj de ambaŭtransitivaj verboj: verboj de sento, verboj de stato, neagentaj verboj, kaj verboj de movo.

Verboj de Sento

Ambaŭtransitivaj verboj kiuj signifas senton signifas kaŭzi senti [substantivo aŭ adjektivo] aŭ senti [substantivo aŭ adjektivo], tipe depende de la ĉeesto aŭ foresto de rekta objekto. Notu ke la netransitiva signifo povas ankaŭ esti esprimita kiel kopulo kaj adjektiva frazparto: sen [radiko]-do.

  • interes - tr: interesi; ntr: esti (senti sin) interesita (pri), havi intereson (pri)

Basalogi interes mi.
Lingvoscienco interesas min.

Mi interes tem basalogi. = Mi sen interesdo tem basalogi.
Mi interesiĝas pri lingvoscienco.

  • pilo - tr: lacigi; ntr: esti (senti sin) laca

Tesu ergo pilo te.
Ŝia laboro lacigas ŝin.

Te pilo. = Te sen pilodo.
Ŝi estas laca.

La sufikso -cu, aŭ alternative la prefikso xor-, povas esti aplikata al verboj de sento por esprimi la jenan distingon:

Mi le interes tem basalogi lefe multi nyan. = Mi le sen interesdo tem basalogi lefe multi nyan.
Mi estis interesita pri lingvoscienco antaŭ multaj jaroj.

Te le pilo dur na ergo. = Te le sen pilodo dur na ergo.
Ŝi estis laca dum laborado.

kontraste:

Mi le interescu (aŭ xorinteres) tem basalogi lefe multi nyan. = Mi le sencu (aŭ xorsen) interesdo tem basalogi lefe multi nyan.
Mi ekinteresiĝis pri lingvoscienco antaŭ multaj jaroj.

Te le pilocu (aŭ xorpilo) dur na ergo. = Te le sencu (aŭ xorsen) pilodo dur na ergo.
Ŝi laciĝis dum laborado.

Verboj de Stato

Ambaŭtransitivaj verboj de stato similas al verboj de sento. Ili estas substantivoj de stato kiuj povas esti uzataj kiel ambaŭtransitivaj verboj signifantaj kaŭzi havi [substantivo] aŭ havi [substantivo], tipe depende de la ĉeesto aŭ foresto de rekta objekto. Notu ke la netransitiva signifo povas ankaŭ esti esprimita kiel kopulo kaj adjektiva frazparto: sen [radiko]-pul.

  • termo - tr: varmigi; ntr: esti varma

Kam yu le termo banyokamer?
Ĉu vi varmigis la banĉambron?

Misu kafe no haji termo. = Misu kafe no haji sen termopul.
Mia kafo ne plu estas varma.

  • cinon - tr: inteligentigi; ntr: esti inteligenta

Eskol le cinon te.
La lernejo inteligentigis lin.

Syensiyen cinon. = Syensiyen sen cinonpul.
La sciencisto estas inteligenta.

  • talento - tr: talentigi; ntr: esti talenta

Patre le talento lalayen.
La patro talentigis la kantiston.

Lalayen talento. = Lalayen sen talentopul.
La kantisto estas talenta.

La sufikso -cu, aŭ alternative la prefikso xor-, povas esti aplikata al verboj de stato por esprimi la jenan distingon:

Jaledin le termo. = Jaledin le sen termopul.
Hieraŭ estis varme.

kontraste:

To le termocu (aŭ xortermo) fe midinuru. = To le sencu (aŭ xorsen) termopul fe midinuru.
Varmiĝis tagmeze.

Neagentaj Verboj

En la netransitiva signifo de neagentaj ambaŭtransitivaj verboj, la ago estas io kio okazas al la subjekto, anstataŭ io, kion la subjekto faras. La sufikso -cu povas esti nedevige aplikata al neagentaj verboj por la netransitiva signifo.

  • kasiru - tr: rompi
    kasiru(cu) - ntr: rompiĝi

Mi le kasiru janela.
Mi rompis la fenestron.

Janela le kasiru(cu).
La fenestro rompiĝis.

  • boyle - tr: boligi
    boyle(cu) - ntr: boli

Te le boyle sui.
Ŝi boligis la akvon.

Sui le boyle(cu).
La akvo bolis.

  • fini - tr: fini
    fini(cu) - ntr: finiĝi

Ete le fini jange.
Ili finis la militon.

Jange le fini(cu).
La milito finiĝis.

Verboj de Movo

En la netransitiva signifo de ambaŭtransitivaj verboj de movo, la subjekto estas samtempe aganto kaj paciento. La sufikso -cu povas esti nedevige aplikata al verboj de movo por la netransitiva signifo.

  • esto - tr: haltigi
    esto(cu) - ntr: halti

Am esto mobil!
Haltigu la aŭton!

Am esto(cu)!
Haltu!

  • harka - tr: movi
    harka(cu) - ntr: moviĝi

Mi le harka yusu kursi.
Mi movis vian seĝon.

Am no harka(cu)!
Ne moviĝu!

  • buka - tr: malfermi
    buka(cu) - ntr: malfermiĝi

Mi le buka dwer.
Mi malfermis la pordon.

Dwer le buka(cu).
La pordo malfermiĝis.

Ambaŭtransitivaj Verboj en Vortderivado

En vortderivado, ambaŭtransitivaj verboj kondutas kiel transitivaj verboj, spegulante sian esence transitivan naturon.

Kiam la netransitiva signifo de neagentaj verboj kaj verboj de movo estas bezonata en derivita vorto, -cu estas deviga, krom kiam oni aplikas -ne, -do, -abil, -musi aŭ -ingay, en kiu kazo -cu restas nedeviga.

Komparu la jenajn adjektivojn derivitajn el la radikoj buka (malfermi) kaj klosi (fermi) per la sufiksoj -ne kaj -do. Kiel videblas en la subaj ekzemploj, la ambigueco kiu povas estiĝi de la forlaso de la nedeviga -cu en derivado estas tipe sensignifa.

transitiva verbo: bukane merasem - la malferma ceremonio

netransitiva verbo: buka(cu)ne dwer - la malfermiĝanta pordo

transitiva verbo: klosido dwer - la fermita pordo

netransitiva verbo: klosi(cu)do dwer - la fermiĝinta pordo

Adjektivo/Adverboj

En Globaso, adjektivoj kaj verb-modifaj adverboj havas identan formon.

  • bon - bona, bone
  • velosi - rapida, rapide
  • multi - multaj, multe

Adjektivo/adverboj antaŭas la substantivo/verbojn kiujn ili modifas.

Hinto sen bon yam.
Ĉi tio estas bona manĝo.

Bebe bon yam.
La bebo bone manĝas.

Uma velosi pawbu.
La ĉevalo rapide kuras.

Alternative, adverboj povas aperi post la verbo, sed antaŭataj de la rektaj kaj nerektaj objektoj, se tiaj estas: Subjekto - Verbo - (Rektaj kaj Nerektaj Objektoj) - Adverbo.

Bebe yam bon.
La bebo manĝas bone.

Bwaw glu sui velosi.
La hundo trinkas la akvon rapide.

Adverboj povas ankaŭ esti movitaj al la komenco de la frazo, kondiĉe ke estas klara paŭzo per komo por apartigi la frazparton de la cetero de la frazo. Sen la paŭzo, la adjektivo/adverbo povus esti erare interpretata kiel modifanta la subjekton.

Velosi, bwaw glu sui.
Rapide, la hundo trinkas la akvon.

Unyum, te le idi cel banko.
Unue, ŝi iris al la banko.

Frazkomencaj Adverboj

La jenaj estas adjektivo/adverboj tipe uzataj kiel frazkomencaj adverboj, sekvataj de klara paŭzo antaŭ la cetero de la frazo. La paŭzo malhelpas, ke la fraza adverbo estu erare interpretata kiel adjektivo modifanta la subjekton.

  • Ripul, Rili, Rimarali, - Denove
  • Dumarali, - (Kelk)foje
  • Pimpan, - Ofte
  • Ible, - Eble
  • Maxpul, - Krome, Aldone
  • Pia, - Ankaŭ
  • Abruto, - Subite
  • Total, - Absolute, Tute
  • Yakin, - Certe
  • Ideal, - Ideale
  • Mimbay, - Evidente, Kompreneble
  • Mingu, - Klare, Evidente
  • Sipul, - Ja, Efektive
  • Fori, - Tuj
  • Sati, - Vere
  • Umumi, - Ĝenerale
  • Nerleli, - Freŝdate, lastatempe
  • Telileli, - Antaŭ longe, antaŭ longa tempo
  • Nerxali, - Baldaŭ
  • Telixali, - Post longe, post longa tempo

Adjektivo/Adverba Komparo

Adjektivo/adverba komparo estas esprimata jene per la vortoj maxmo (pli), minmo (malpli), denmo (tiel), kom (kiel, ol).

  • maxmo kimapul kom... - pli multekosta ol...
  • minmo kimapul kom... - malpli multekosta ol...
  • denmo kimapul kom... - tiel multekosta kiel...

Por esprimi la plej kaj la malplej, Globaso uzas maxim... te/to kaj minim... te/to. La vorto of signifas el aŭ de (sur). Notu ke la pronomoj te/to devas tuj sekvi la adjektivon, ĉar substantivaj frazpartoj devas ĉiam finiĝi per substantivo aŭ pronomo. Vidu Substantivajn Frazpartojn.

  • maxim juni te (of misu bete) - la plej juna (el miaj infanoj)
  • minim kimapul to (of yusu mobil) - la malplej multekosta (el viaj aŭtoj)

Por esprimi ju pli/malpli..., des pli/malpli..., Globaso uzas folki maxmo/minmo, maxmo/minmo.

  • folki (to sen) maxmo neo, (to sen) maxmo bon - ju pli nova, des pli bona

Verbo/Adj-Adv Vortoj

Krom substantivo/verbaj vortoj kaj adj/adv vortoj, Globaso havas trian klason de vortoj: verbo/adj-adv vortoj. Nur helpaj verboj apartenas al tiu ĉi klaso, kiu konsistas el nur tri vortoj: abil, musi kaj ingay.

  • abil: (verbo) povi; (adj/adv) kapabla
  • musi: (verbo) devi; (adj/adv) kiu devas
  • ingay: (verbo) devus; (adj/adv) kiu devus

Komunaj Afiksoj

Substantiva Sufikso -ya

La sufikso -ya havas diversajn utilajn funkciojn kaj egalas al la Esperanta sufikso -eco.

  1. Abstraktaj substantivoj estas derivitaj el adjektivo/adverboj per aldono de -ya.
  • real - reala
    realya - realeco

  • bimar - malsana
    bimarya - malsano

  • huru - libera
    huruya - libereco

  • solo - sola
    soloya - soleco

  1. La sufikso -ya estas uzata por derivi abstraktajn kaj nenombreblajn substantivojn el diversaj konkretaj kaj nombreblaj substantivoj.
  • poema - poemo (konkreta)
    poemaya - poezio (abstrakta)

La sufikso -ya egalas al la Esperanta -eco kiam aldonita al substantivoj kiuj signifas rilatojn.

  • matre - patrino (konkreta)
    matreya - patrineco (abstrakta)

  • patre - patro (konkreta)
    patreya - patreco (abstrakta)

  • doste - amiko (konkreta)
    dosteya - amikeco (abstrakta)

En kelkaj kazoj la konkreta aŭ nombrebla substantivo estas uzata kiel verbo, kaj la abstrakta aŭ nenombrebla substantivo estas derivita per -ya kaj funkcias kiel la ekvivalento de la verbo.

  • imaje - bildo (konkreta), imagi
    imajeya - imago (abstrakta)

  • turi - vojaĝo (nombrebla), vojaĝi
    turiya - turismo (nenombrebla)

Simile, la korpopartoj asociitaj kun la kvin sensoj signifas la rilatan agon (verbo), dum -ya estas uzata por derivi la abstraktan substantivon.

  • oko - okulo (konkreta); vidi, rigardi
    okoya - rigardado, vido aŭ senso de vido (abstrakta)

  • ore - orelo (konkreta); aŭdi, aŭskulti
    oreya - aŭdado aŭ senso de aŭdo (abstrakta)

  • nasa - nazo (konkreta); flari
    nasaya - flaro aŭ senso de flaro (abstrakta)

  • xeto - lango (konkreta); gustumi
    xetoya - gusto aŭ senso de gusto (abstrakta)

  • pifu - haŭto (konkreta); tuŝi
    pifuya - tuŝo aŭ senso de tuŝo (abstrakta)

  1. Prepozicioj estas transformitaj en substantivo/verbojn per la sufikso -ya. Vidu Prepoziciajn Verbojn.

  2. La sufikso -ya estas ankaŭ uzata por transformi aliajn funkciajn vortojn en substantivojn. Vidu Funkciajn vortojn.

Etimologio de -ya: Hindia (सत्य “satya” - vero), Hispana (alegría - ĝojo)

Prefikso du-

Globaso uzas la prefikson du- por esprimi ago-substantivojn, kiuj en Esperanto finiĝas per -ado.

  • dudanse - dancado
  • dulala - kantado

La prefikso du- estas ankaŭ uzata por la kontinua/kutima verba aspekto. Vidu Verbajn Formojn.

La prefikso du- estas mallongigita el dure (daŭro).
Etimologio de dure: Angla, Franca, Germana kaj Hispana

Substantivo/Verba Sufikso -gi

La sufikso -gi povas esti aplikata al adjektivoj, substantivoj kaj verboj.

Adjektivoj

La sufikso -gi transformas adjektivojn en transitivajn verbojn.

  • bala - forta
    balagi - fortigi

  • pul - plena
    pulgi - plenigi

  • mor - morta
    morgi - mortigi

Substantivoj

La sufikso -gi signifas igi kiam aldonita al substantivoj.

  • zombi - zombio
    zombigi - zombiigi

  • korbani - viktimo
    korbanigi - viktimigi

Verboj

La sufikso -gi estas ankaŭ uzata por transformi netransitivajn kaj transitivajn verbojn en kaŭzativajn verbojn, aŭ uzata nedevige ĉe ambaŭtransitivaj verboj, kiel videblas sub Verbaj Kategorioj supre.

La sufikso -gi estas mallongigita el gibe (doni).
Etimologio de gibe: Angla (give), Germana (geben, gibt) kaj Mandarena (给 “gěi”)

Substantivo/Verba Sufikso -cu

La sufikso -cu povas esti aplikata al adjektivoj kaj substantivoj, aldone al verboj, kiel videblas sub Verbaj Kategorioj supre.

Adjektivoj

La sufikso -cu (iĝi) transformas adjektivojn en netransitivajn verbojn.

  • roso - ruĝa
    rosocu - ruĝiĝi

  • mor - mortinta morcu - morti (iĝi mortinta)

Substantivoj

La sufikso -cu signifas iĝi kiam aldonita al substantivoj.

  • zombi - zombio
    zombicu - iĝi zombio

  • ixu - (homa) plenkreskulo
    ixucu - iĝi plenkreskulo, plenaĝiĝi

La sufikso -cu estas mallongigita el cudu (preni, akiri, gajni).
Etimologio de cudu: Mandarena (取得 “qǔdé”), Korea (취득 “chwideug”)

Adjektivo/Adverba Sufikso -li

En Globaso, adjektivo/adverboj estas derivitaj el substantivoj per diversaj sufiksoj. Vidu la plenan liston de sufiksoj sub Vortfarado. Unu el la plej oftaj estas la sufikso -li (de, rilata al).

  • musika - muziko
    musikali - muzika

  • denta - dento
    dentali - denta

  • dongu - oriento
    donguli - orienta

  • Franse - Francio
    Franseli - franca

La sufikso -li estas ankaŭ uzata por derivi adjektivo/adverbojn el funkciaj vortoj. Vidu Funkciajn vortojn.

Etimologio de -li: Franca (-el, -elle), Hispana (-al), Angla (-al, -ly), Germana (-lich), Rusa (-ельный “-elni”, -альный “-alni”), Turka (-li)

Adjektivo/Adverba Sufikso -pul

La vorto pul signifas plena. Tamen, kiel sufikso -pul signifas havanta sufiĉe aŭ pli ol sufiĉe da io.

  • humor - humuro
    humorpul - humura, komika

  • hatari - danĝero
    hataripul - danĝera

Etimologio de pul: Angla (full), Hindia (पूर्ण “purn”), Rusa (полный “poln-”)

Aktivaj Adjektivoj: Sufikso -ne

La sufikso -ne signifas en aktiva stato aŭ procezo de kaj estas uzata por derivi tion, kio en Globaso estas konata kiel aktivaj adjektivoj.

Aktivaj adjektivoj plej ofte egalas al la aktivaj prezencaj participoj en Esperanto (adjektivoj finiĝantaj per -anta). Tamen, malkiel la verbaj formoj en Esperanto (mi estas dormanta, ŝi estas dancanta, ktp.), aktivaj adjektivoj ne estas uzataj por krei verbajn formojn. Anstataŭe, ili funkcias nur kiel adjektivoj.

  • somno - dormi
    somnone meliyen - dormanta belulino

  • anda - marŝi
    andane moryen - marŝanta mortulo

  • danse - danci
    dansene uma - dancanta ĉevalo

  • interes - interesi
    interesne kitabu - interesa libro

  • amusa - amuzi
    amusane filme - amuza filmo

Etimologio de -ne: Angla (-ing), Franca (-ant), Hispana (-ando), Germana (-en, -ende), Rusa (-ный “-ny”), Turka (-en, -an)

Frazkomencaj Aktivaj Adjektivoj

Aktivaj adjektivoj kiuj aperas frazkomence povas alternative esti esprimitaj kiel prepoziciaj frazpartoj per la infinitiva verba formo.

Doxone, nini le xorsomno.
Legante, la infano ekdormis.

aŭ

Fe na doxo, nini le xorsomno.
Legante, la infano ekdormis.
aŭ
Dur na doxo, nini le xorsomno.
Dum legado, la infano ekdormis.

Tiu konstruo estas utila precipe kiam la frazparto inkluzivas rektan objekton, ĉar, malkiel la aktiva prezenca participo en Esperanto, aktivaj adjektivoj en Globaso ne povas funkcii kiel verboj.

Dur na doxo sesu preferido kitabu, nini le xorsomno.
Dum legado de sia preferata libro, la infano ekdormis.

Kompreneble, tiuj frazpartoj povas ankaŭ esti esprimitaj kiel plenaj propozicioj, kontraste al prepoziciaj frazpartoj.

Durki te le doxo (sesu preferido kitabu), nini le xorsomno.
Dum li legis (sian preferatan libron), la infano ekdormis.

Pasivaj Adjektivoj

Aktivaj adjektivoj povas esti farataj pasivaj per aldono de la pasiva prefikso be-, por derivi tion, kio en Globaso estas konata kiel pasivaj aktivaj adjektivoj (aŭ mallonge pasivaj adjektivoj). En Esperanto, pasivaj adjektivoj plej bone kompreneblas kiel la pasiva participo (la formo per -ata).

  • belalane melodi - kantata melodio
  • belubine doste - amata amiko

Neaktivaj Adjektivoj: Sufikso -do

La sufikso -do signifas en neaktiva stato de. Vortoj kun ĉi tiu sufikso estas konataj en Globaso kiel neaktivaj adjektivoj kaj estas tipe tradukataj kiel la pasiva participo en Esperanto (la formo per -ita). Tamen, malkiel la perfektaj aŭ pasivaj verbaj formoj (mi estas laborinta, ĝi estis ŝtelita, ktp.), neaktivaj adjektivoj ne estas uzataj por krei tiajn formojn. Anstataŭe, ili funkcias nur kiel adjektivoj.

  • bujodo morgiyen - kaptita murdisto (en stato de kapto aŭ kiu estis kaptita)

  • Uncudo Nasyonlari - Unuiĝintaj Nacioj (en stato de unuiĝo aŭ kiuj unuiĝis)

  • awcudo fleytora - malaperinta aviadilo (en stato de malapero aŭ kiu malaperis)

  • kasirudo janela - rompita fenestro (en stato de rompiĝo aŭ kiu rompiĝis aŭ estis rompita)

  • klosido dwer - fermita pordo (en stato de fermo aŭ kiu fermiĝis aŭ estis fermita)

Etimologio de -do: Angla (-ed), Hispana (-ado, -ido), Mandarena (的 “de”)

Adverba Sufikso -mo

Adjektivo/adverboj kiuj modifas aliajn adjektivo/adverbojn, konataj kiel adj/adv-modifaj adverboj, aldonas la sufikson -mo. Komparu la jenajn parojn de frazpartoj.

  • perfeto blue oko - perfektaj bluaj okuloj
    perfetomo blue oko - perfekte bluaj okuloj

  • naturali syahe tofa - naturaj nigraj haroj (ne peruko)
    naturalimo syahe tofa - nature nigraj haroj (ne tinkturitaj)

  • sotikal doxone nini - kvieta leganta infano
    sotikalmo doxone nini - silente leganta infano