La substantivoj de Globaso ne distingas inter singularaj kaj pluralaj formoj.
La substantivoj de Globaso havas nek difinan nek nedifinan artikolon.
Se estas strikte necese emfazi difinitecon, oni povas uzi hin (ĉi tiu/ĉi tiuj) aŭ den (tiu/tiuj).
Se estas strikte necese emfazi singularecon, oni povas uzi un (unu).
Se estas strikte necese emfazi pluralecon, oni povas uzi plu (pluraj).
En Globaso, substantivoj kiuj signifas homojn kaj bestojn estas tipe seksneŭtralaj.
Se estas necese emfazi sekson, la adjektivoj fem (ina) kaj man (vira) povas esti uzataj kiel prefiksoj.
Etimologio de fem: Angla (feminine), Franca (féminin), Germana (feminin), Hispana (femenina)
Etimologio de man: Mandarena (男 “nán”), Franca (masculin), Hispana (masculino), Angla (masculine), Germana (männlich), Hindia (मर्दाना “mardana”), Persa (مردانه “mardane”)
Kelkaj substantivoj kiuj signifas homojn ja indikas sekson.
Noto: La seksneŭtrala vorto por gepatro(j) estas atre. La seksneŭtrala vorto por panjo/paĉjo estas mapa.
Fe estas ofte uzata en frazkomencaj frazpartoj kun substantivoj.
En Globaso, substantivon povas sekvi alia substantivo sen uzo de prepozicio, kiam la dua substantivo specifas la identecon de la unua. Tio estas konata kiel apozicio.
La partikulo di povas esti nedevige uzata por marki kulturspecifajn vortojn kaj proprajn nomojn kiuj havas identan formon al ordinaraj vortoj jam establitaj en Globaso.
Substantivon aŭ propran nomon povas sekvi la partikulo ci por esprimi kareson aŭ korinklinon.
La adjektivo gao (alta) kaj la substantivo kef (estro, ĉefo) povas esti uzataj kiel honortitoloj.
En Globaso, substantivo/verboj estas vortoj kiuj povas funkcii aŭ kiel substantivo aŭ kiel verbo.
Substantivo/verba komparo estas esprimata jene per la vortoj max (pli, pli da), min (malpli, malpli da), dennumer (tiu nombro da, tiom da), denkwanti (tiu kvanto da, tiom da), kom (kiel, ol).
Kun substantivoj:
Mi hare max kitabu kom yu.
Mi havas pli da libroj ol vi.
Yu hare min kitabu kom mi.
Vi havas malpli da libroj ol mi.
Mi hare max to kom yu.
Mi havas pli (da ili) ol vi.
Yu hare min to kom mi.
Vi havas malpli (da ili) ol mi.
Mi hare max kom cen kitabu.
Mi havas pli ol cent librojn.
Yu hare min kom cen kitabu.
Vi havas malpli ol cent librojn.
Te hare dennumer kitabu kom mi.
Ŝi havas tiom da libroj kiom mi.
Te hare dennumer to kom mi.
Ŝi havas tiom (da ili) kiom mi.
Yu yam denkwanti risi kom mi.
Vi manĝas tiom da rizo kiom mi.
Yu yam denkwanti to kom mi.
Vi manĝas tiom (da ĝi) kiom mi.
Kun verboj:
Myaw max somno kom bwaw.
aŭ: Myaw somno max kom bwaw.
La kato dormas pli ol la hundo.
Bwaw min somno kom myaw.
aŭ: Bwaw somno min kom myaw.
La hundo dormas malpli ol la kato.
Bebe denkwanti somno kom myaw.
aŭ: Bebe somno denkwanti kom myaw.
La bebo dormas tiom kiom la kato.
Por esprimi ju pli/malpli..., des pli/malpli..., Globaso uzas folki... max/min, max/min.
Folki mi max doxo, mi max jixi.
Ju pli mi legas, des pli mi scias.
La ordo de tiuj frazpartoj povas interŝanĝiĝi:
Mi max jixi, folki mi max doxo.
Mi scias pli, ju pli mi legas.
Verboj estas difinitaj en la vortaro kiel helpaj, kopulaj, transitivaj, netransitivaj, aŭ ambaŭtransitivaj. La sufiksoj viditaj en ĉi tiu sekcio (-cu, -gi, -ne, -do, -pul) estas klarigitaj sub Komunaj Afiksoj malsupre. La prefikso xor- estas klarigita sub Vortfarado: Prefiksoj.
Helpajn verbojn tuj sekvas verboj en sia infinitiva formo (markita per la partikulo na), kiu povas esti forlasita. Estas nur tri helpaj verboj en Globaso: abil (povi), ingay (devus), musi (devi).
Kopulaj verboj ligas la subjekton al ĝia predikativo. Estas nuntempe 12 kopulaj verboj: sen (esti), xorsen (iĝi), sencu (iĝi), sengi (igi esti), kwasisen (ŝajni), okocu (aspekti), orecu (soni), nasacu (odori), xetocu (gusti), pifucu (senti je tuŝo), hisi(cu) (senti fizike aŭ emocie), ganjon(cu) (senti emocie).
Transitivaj verboj prenas rektan objekton: haja (bezoni), bujo (kapti), gibe (doni). Tamen, certaj transitivaj verboj kelkfoje aŭ ofte forlasas la rektan objekton: doxo (legi), yam (manĝi), lala (kanti), ktp.
Kelkaj transitivaj verboj estas ofte aŭ preskaŭ ĉiam uzataj sen rekta objekto: somno (dormi), haha (ridi), pawbu (kuri), fley (flugi), ktp. Tiuj estas konataj en Globaso kiel eĥo-objektaj transitivaj verboj, ĉar la nedeviga rekta objekto estas la sama vorto kiel la verbo.
Mi le somno (lungo somno).
Mi dormis (longan dormon).
Yu le haha (sotipul haha).
Vi ridis (laŭtan ridon).
La sufikso -gi povas esti aplikata al transitivaj verboj kun la signifo igi (la rektan objekton) [radika verbo] aŭ fari ke (la rekta objekto) [radika verbo].
Kam yu fleygi hawanavi?
Ĉu vi flugigas aviadilon?
Mi xa sampogi bwaw fe axam.
Mi promenigos la hundon vespere.
Payaco le hahagi mi.
La klaŭno ridigis min.
Netransitivaj verboj ne prenas rektan objekton: idi (iri), konduta (konduti), loka (situi), side (sidi), garaku (droni, sinki). Netransitivaj verboj povas esti transformitaj en transitivajn verbojn per nedeviga uzo de -gi kiam ĉeestas rekta objekto.
Navikef le garaku.
La kapitano dronis.
Navikef le garaku(gi) navi.
La kapitano sinkigis la ŝipon.
En vortderivado, tamen, -gi estas deviga. Komparu la jenajn adjektivojn derivitajn el garaku per la sufikso -ne.
garakune navikef - la dronanta kapitano
garakugine navikef - la kapitano sinkiganta (la ŝipon)
En Globaso, ambaŭtransitivaj verboj estas esence transitivaj verboj kiuj povas esti uzataj ankaŭ netransitive.
Estas kvar subkategorioj de ambaŭtransitivaj verboj: verboj de sento, verboj de stato, neagentaj verboj, kaj verboj de movo.
Verboj de Sento
Ambaŭtransitivaj verboj kiuj signifas senton signifas kaŭzi senti [substantivo aŭ adjektivo] aŭ senti [substantivo aŭ adjektivo], tipe depende de la ĉeesto aŭ foresto de rekta objekto. Notu ke la netransitiva signifo povas ankaŭ esti esprimita kiel kopulo kaj adjektiva frazparto: sen [radiko]-do.
Basalogi interes mi.
Lingvoscienco interesas min.
Mi interes tem basalogi. = Mi sen interesdo tem basalogi.
Mi interesiĝas pri lingvoscienco.
Tesu ergo pilo te.
Ŝia laboro lacigas ŝin.
Te pilo. = Te sen pilodo.
Ŝi estas laca.
La sufikso -cu, aŭ alternative la prefikso xor-, povas esti aplikata al verboj de sento por esprimi la jenan distingon:
Mi le interes tem basalogi lefe multi nyan. = Mi le sen interesdo tem basalogi lefe multi nyan.
Mi estis interesita pri lingvoscienco antaŭ multaj jaroj.
Te le pilo dur na ergo. = Te le sen pilodo dur na ergo.
Ŝi estis laca dum laborado.
kontraste:
Mi le interescu (aŭ xorinteres) tem basalogi lefe multi nyan. = Mi le sencu (aŭ xorsen) interesdo tem basalogi lefe multi nyan.
Mi ekinteresiĝis pri lingvoscienco antaŭ multaj jaroj.
Te le pilocu (aŭ xorpilo) dur na ergo. = Te le sencu (aŭ xorsen) pilodo dur na ergo.
Ŝi laciĝis dum laborado.
Verboj de Stato
Ambaŭtransitivaj verboj de stato similas al verboj de sento. Ili estas substantivoj de stato kiuj povas esti uzataj kiel ambaŭtransitivaj verboj signifantaj kaŭzi havi [substantivo] aŭ havi [substantivo], tipe depende de la ĉeesto aŭ foresto de rekta objekto. Notu ke la netransitiva signifo povas ankaŭ esti esprimita kiel kopulo kaj adjektiva frazparto: sen [radiko]-pul.
Kam yu le termo banyokamer?
Ĉu vi varmigis la banĉambron?
Misu kafe no haji termo. = Misu kafe no haji sen termopul.
Mia kafo ne plu estas varma.
Eskol le cinon te.
La lernejo inteligentigis lin.
Syensiyen cinon. = Syensiyen sen cinonpul.
La sciencisto estas inteligenta.
Patre le talento lalayen.
La patro talentigis la kantiston.
Lalayen talento. = Lalayen sen talentopul.
La kantisto estas talenta.
La sufikso -cu, aŭ alternative la prefikso xor-, povas esti aplikata al verboj de stato por esprimi la jenan distingon:
Jaledin le termo. = Jaledin le sen termopul.
Hieraŭ estis varme.
kontraste:
To le termocu (aŭ xortermo) fe midinuru. = To le sencu (aŭ xorsen) termopul fe midinuru.
Varmiĝis tagmeze.
Neagentaj Verboj
En la netransitiva signifo de neagentaj ambaŭtransitivaj verboj, la ago estas io kio okazas al la subjekto, anstataŭ io, kion la subjekto faras. La sufikso -cu povas esti nedevige aplikata al neagentaj verboj por la netransitiva signifo.
Mi le kasiru janela.
Mi rompis la fenestron.
Janela le kasiru(cu).
La fenestro rompiĝis.
Te le boyle sui.
Ŝi boligis la akvon.
Sui le boyle(cu).
La akvo bolis.
Ete le fini jange.
Ili finis la militon.
Jange le fini(cu).
La milito finiĝis.
Verboj de Movo
En la netransitiva signifo de ambaŭtransitivaj verboj de movo, la subjekto estas samtempe aganto kaj paciento. La sufikso -cu povas esti nedevige aplikata al verboj de movo por la netransitiva signifo.
Am esto mobil!
Haltigu la aŭton!
Am esto(cu)!
Haltu!
Mi le harka yusu kursi.
Mi movis vian seĝon.
Am no harka(cu)!
Ne moviĝu!
Mi le buka dwer.
Mi malfermis la pordon.
Dwer le buka(cu).
La pordo malfermiĝis.
Ambaŭtransitivaj Verboj en Vortderivado
En vortderivado, ambaŭtransitivaj verboj kondutas kiel transitivaj verboj, spegulante sian esence transitivan naturon.
Kiam la netransitiva signifo de neagentaj verboj kaj verboj de movo estas bezonata en derivita vorto, -cu estas deviga, krom kiam oni aplikas -ne, -do, -abil, -musi aŭ -ingay, en kiu kazo -cu restas nedeviga.
Komparu la jenajn adjektivojn derivitajn el la radikoj buka (malfermi) kaj klosi (fermi) per la sufiksoj -ne kaj -do. Kiel videblas en la subaj ekzemploj, la ambigueco kiu povas estiĝi de la forlaso de la nedeviga -cu en derivado estas tipe sensignifa.
transitiva verbo: bukane merasem - la malferma ceremonio
netransitiva verbo: buka(cu)ne dwer - la malfermiĝanta pordo
transitiva verbo: klosido dwer - la fermita pordo
netransitiva verbo: klosi(cu)do dwer - la fermiĝinta pordo
En Globaso, adjektivoj kaj verb-modifaj adverboj havas identan formon.
Adjektivo/adverboj antaŭas la substantivo/verbojn kiujn ili modifas.
Hinto sen bon yam.
Ĉi tio estas bona manĝo.
Bebe bon yam.
La bebo bone manĝas.
Uma velosi pawbu.
La ĉevalo rapide kuras.
Alternative, adverboj povas aperi post la verbo, sed antaŭataj de la rektaj kaj nerektaj objektoj, se tiaj estas: Subjekto - Verbo - (Rektaj kaj Nerektaj Objektoj) - Adverbo.
Bebe yam bon.
La bebo manĝas bone.
Bwaw glu sui velosi.
La hundo trinkas la akvon rapide.
Adverboj povas ankaŭ esti movitaj al la komenco de la frazo, kondiĉe ke estas klara paŭzo per komo por apartigi la frazparton de la cetero de la frazo. Sen la paŭzo, la adjektivo/adverbo povus esti erare interpretata kiel modifanta la subjekton.
Velosi, bwaw glu sui.
Rapide, la hundo trinkas la akvon.
Unyum, te le idi cel banko.
Unue, ŝi iris al la banko.
La jenaj estas adjektivo/adverboj tipe uzataj kiel frazkomencaj adverboj, sekvataj de klara paŭzo antaŭ la cetero de la frazo. La paŭzo malhelpas, ke la fraza adverbo estu erare interpretata kiel adjektivo modifanta la subjekton.
Adjektivo/adverba komparo estas esprimata jene per la vortoj maxmo (pli), minmo (malpli), denmo (tiel), kom (kiel, ol).
Por esprimi la plej kaj la malplej, Globaso uzas maxim... te/to kaj minim... te/to. La vorto of signifas el aŭ de (sur). Notu ke la pronomoj te/to devas tuj sekvi la adjektivon, ĉar substantivaj frazpartoj devas ĉiam finiĝi per substantivo aŭ pronomo. Vidu Substantivajn Frazpartojn.
Por esprimi ju pli/malpli..., des pli/malpli..., Globaso uzas folki maxmo/minmo, maxmo/minmo.
Krom substantivo/verbaj vortoj kaj adj/adv vortoj, Globaso havas trian klason de vortoj: verbo/adj-adv vortoj. Nur helpaj verboj apartenas al tiu ĉi klaso, kiu konsistas el nur tri vortoj: abil, musi kaj ingay.
La sufikso -ya havas diversajn utilajn funkciojn kaj egalas al la Esperanta sufikso -eco.
real - reala
realya - realeco
bimar - malsana
bimarya - malsano
huru - libera
huruya - libereco
solo - sola
soloya - soleco
La sufikso -ya egalas al la Esperanta -eco kiam aldonita al substantivoj kiuj signifas rilatojn.
matre - patrino (konkreta)
matreya - patrineco (abstrakta)
patre - patro (konkreta)
patreya - patreco (abstrakta)
doste - amiko (konkreta)
dosteya - amikeco (abstrakta)
En kelkaj kazoj la konkreta aŭ nombrebla substantivo estas uzata kiel verbo, kaj la abstrakta aŭ nenombrebla substantivo estas derivita per -ya kaj funkcias kiel la ekvivalento de la verbo.
imaje - bildo (konkreta), imagi
imajeya - imago (abstrakta)
turi - vojaĝo (nombrebla), vojaĝi
turiya - turismo (nenombrebla)
Simile, la korpopartoj asociitaj kun la kvin sensoj signifas la rilatan agon (verbo), dum -ya estas uzata por derivi la abstraktan substantivon.
oko - okulo (konkreta); vidi, rigardi
okoya - rigardado, vido aŭ senso de vido (abstrakta)
ore - orelo (konkreta); aŭdi, aŭskulti
oreya - aŭdado aŭ senso de aŭdo (abstrakta)
nasa - nazo (konkreta); flari
nasaya - flaro aŭ senso de flaro (abstrakta)
xeto - lango (konkreta); gustumi
xetoya - gusto aŭ senso de gusto (abstrakta)
pifu - haŭto (konkreta); tuŝi
pifuya - tuŝo aŭ senso de tuŝo (abstrakta)
Prepozicioj estas transformitaj en substantivo/verbojn per la sufikso -ya. Vidu Prepoziciajn Verbojn.
La sufikso -ya estas ankaŭ uzata por transformi aliajn funkciajn vortojn en substantivojn. Vidu Funkciajn vortojn.
Etimologio de -ya: Hindia (सत्य “satya” - vero), Hispana (alegría - ĝojo)
Globaso uzas la prefikson du- por esprimi ago-substantivojn, kiuj en Esperanto finiĝas per -ado.
La prefikso du- estas ankaŭ uzata por la kontinua/kutima verba aspekto. Vidu Verbajn Formojn.
La prefikso du- estas mallongigita el dure (daŭro).
Etimologio de dure: Angla, Franca, Germana kaj Hispana
La sufikso -gi povas esti aplikata al adjektivoj, substantivoj kaj verboj.
La sufikso -gi transformas adjektivojn en transitivajn verbojn.
bala - forta
balagi - fortigi
pul - plena
pulgi - plenigi
mor - morta
morgi - mortigi
La sufikso -gi signifas igi kiam aldonita al substantivoj.
zombi - zombio
zombigi - zombiigi
korbani - viktimo
korbanigi - viktimigi
La sufikso -gi estas ankaŭ uzata por transformi netransitivajn kaj transitivajn verbojn en kaŭzativajn verbojn, aŭ uzata nedevige ĉe ambaŭtransitivaj verboj, kiel videblas sub Verbaj Kategorioj supre.
La sufikso -gi estas mallongigita el gibe (doni).
Etimologio de gibe: Angla (give), Germana (geben, gibt) kaj Mandarena (给 “gěi”)
La sufikso -cu povas esti aplikata al adjektivoj kaj substantivoj, aldone al verboj, kiel videblas sub Verbaj Kategorioj supre.
La sufikso -cu (iĝi) transformas adjektivojn en netransitivajn verbojn.
roso - ruĝa
rosocu - ruĝiĝi
mor - mortinta morcu - morti (iĝi mortinta)
La sufikso -cu signifas iĝi kiam aldonita al substantivoj.
zombi - zombio
zombicu - iĝi zombio
ixu - (homa) plenkreskulo
ixucu - iĝi plenkreskulo, plenaĝiĝi
La sufikso -cu estas mallongigita el cudu (preni, akiri, gajni).
Etimologio de cudu: Mandarena (取得 “qǔdé”), Korea (취득 “chwideug”)
En Globaso, adjektivo/adverboj estas derivitaj el substantivoj per diversaj sufiksoj. Vidu la plenan liston de sufiksoj sub Vortfarado. Unu el la plej oftaj estas la sufikso -li (de, rilata al).
musika - muziko
musikali - muzika
denta - dento
dentali - denta
dongu - oriento
donguli - orienta
Franse - Francio
Franseli - franca
La sufikso -li estas ankaŭ uzata por derivi adjektivo/adverbojn el funkciaj vortoj. Vidu Funkciajn vortojn.
Etimologio de -li: Franca (-el, -elle), Hispana (-al), Angla (-al, -ly), Germana (-lich), Rusa (-ельный “-elni”, -альный “-alni”), Turka (-li)
La vorto pul signifas plena. Tamen, kiel sufikso -pul signifas havanta sufiĉe aŭ pli ol sufiĉe da io.
humor - humuro
humorpul - humura, komika
hatari - danĝero
hataripul - danĝera
Etimologio de pul: Angla (full), Hindia (पूर्ण “purn”), Rusa (полный “poln-”)
La sufikso -ne signifas en aktiva stato aŭ procezo de kaj estas uzata por derivi tion, kio en Globaso estas konata kiel aktivaj adjektivoj.
Aktivaj adjektivoj plej ofte egalas al la aktivaj prezencaj participoj en Esperanto (adjektivoj finiĝantaj per -anta). Tamen, malkiel la verbaj formoj en Esperanto (mi estas dormanta, ŝi estas dancanta, ktp.), aktivaj adjektivoj ne estas uzataj por krei verbajn formojn. Anstataŭe, ili funkcias nur kiel adjektivoj.
somno - dormi
somnone meliyen - dormanta belulino
anda - marŝi
andane moryen - marŝanta mortulo
danse - danci
dansene uma - dancanta ĉevalo
interes - interesi
interesne kitabu - interesa libro
amusa - amuzi
amusane filme - amuza filmo
Etimologio de -ne: Angla (-ing), Franca (-ant), Hispana (-ando), Germana (-en, -ende), Rusa (-ный “-ny”), Turka (-en, -an)
Aktivaj adjektivoj kiuj aperas frazkomence povas alternative esti esprimitaj kiel prepoziciaj frazpartoj per la infinitiva verba formo.
Doxone, nini le xorsomno.
Legante, la infano ekdormis.
aŭ
Fe na doxo, nini le xorsomno.
Legante, la infano ekdormis.
aŭ
Dur na doxo, nini le xorsomno.
Dum legado, la infano ekdormis.
Tiu konstruo estas utila precipe kiam la frazparto inkluzivas rektan objekton, ĉar, malkiel la aktiva prezenca participo en Esperanto, aktivaj adjektivoj en Globaso ne povas funkcii kiel verboj.
Dur na doxo sesu preferido kitabu, nini le xorsomno.
Dum legado de sia preferata libro, la infano ekdormis.
Kompreneble, tiuj frazpartoj povas ankaŭ esti esprimitaj kiel plenaj propozicioj, kontraste al prepoziciaj frazpartoj.
Durki te le doxo (sesu preferido kitabu), nini le xorsomno.
Dum li legis (sian preferatan libron), la infano ekdormis.
Aktivaj adjektivoj povas esti farataj pasivaj per aldono de la pasiva prefikso be-, por derivi tion, kio en Globaso estas konata kiel pasivaj aktivaj adjektivoj (aŭ mallonge pasivaj adjektivoj). En Esperanto, pasivaj adjektivoj plej bone kompreneblas kiel la pasiva participo (la formo per -ata).
La sufikso -do signifas en neaktiva stato de. Vortoj kun ĉi tiu sufikso estas konataj en Globaso kiel neaktivaj adjektivoj kaj estas tipe tradukataj kiel la pasiva participo en Esperanto (la formo per -ita). Tamen, malkiel la perfektaj aŭ pasivaj verbaj formoj (mi estas laborinta, ĝi estis ŝtelita, ktp.), neaktivaj adjektivoj ne estas uzataj por krei tiajn formojn. Anstataŭe, ili funkcias nur kiel adjektivoj.
bujodo morgiyen - kaptita murdisto (en stato de kapto aŭ kiu estis kaptita)
Uncudo Nasyonlari - Unuiĝintaj Nacioj (en stato de unuiĝo aŭ kiuj unuiĝis)
awcudo fleytora - malaperinta aviadilo (en stato de malapero aŭ kiu malaperis)
kasirudo janela - rompita fenestro (en stato de rompiĝo aŭ kiu rompiĝis aŭ estis rompita)
klosido dwer - fermita pordo (en stato de fermo aŭ kiu fermiĝis aŭ estis fermita)
Etimologio de -do: Angla (-ed), Hispana (-ado, -ido), Mandarena (的 “de”)
Adjektivo/adverboj kiuj modifas aliajn adjektivo/adverbojn, konataj kiel adj/adv-modifaj adverboj, aldonas la sufikson -mo. Komparu la jenajn parojn de frazpartoj.
perfeto blue oko - perfektaj bluaj okuloj
perfetomo blue oko - perfekte bluaj okuloj
naturali syahe tofa - naturaj nigraj haroj (ne peruko)
naturalimo syahe tofa - nature nigraj haroj (ne tinkturitaj)
sotikal doxone nini - kvieta leganta infano
sotikalmo doxone nini - silente leganta infano