Verbaj formoj

Ellaso de Verbaj Partikuloj

Verbaj partikuloj povas esti ellasitaj laŭ la bontrovo de la parolanto, aŭ, se preferate, la parolanto povas apliki la jenajn gvidliniojn:

  • La vortara formo de la verbo povas esprimi la simplan prezencon, ebligante la ellason de la markiloj nun, du- kaj u.

  • Ankaŭ en rakontado, la vortara verba formo sola povas esti uzata por rakonti okazaĵojn. Teknike parolante, en tiu ĉi kazo ne temas pri tio, ke la simpla-preterita partikulo le estas ellasita; prefere, la rakonto estas prezentata kvazaŭ oni priskribus la scenon de filmo, en la prezenca tenso, kun la ellaso de nun, du- aŭ u.

  • Krom en la kazoj priskribitaj supre, tenso/modo povas esti establata denove kun ĉiu subjekta frazparto kaj konservata sen ripeto por aliaj verboj aŭ ĝis la tenso/modo ŝanĝiĝas ene de tiu propozicio. Alivorte, la partikulo por iu ajn tenso/modo povas esti ellasata en postaj verboj ene de propozicio post kiam la tenso/modo estas establita per la unua verbo de ĉiu predikato.

Simplaj Prezencaj Tensoj

La simplaj prezencaj tensoj de Globaso estas esprimataj jene.

Simplaj Prezencaj Tensoj
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Ĝenerala Prezenco


(nun)


Mi (nun) yam pingo.
Mi manĝas la pomon.
Mi estas manĝanta la pomon.
Daŭra/Kutima Prezenco


(nun) (du-)


Mi (nun) (du)suki ji (du)yam pingo.
Mi ŝatas kaj manĝas pomojn.

Vortara Verba Formo

Defaŭlte, la vortara verba formo esprimas la ĝeneralan prezencan tenson, kiu ekvivalentas al la simpla prezenco en Esperanto (mi manĝas). Krome, la vortara formo sola povas ankaŭ esprimi la aktivan prezencan tenson, kiu ekvivalentas al la prezenca progresivo en Esperanto (mi estas manĝanta). Alivorte, la vortara verba formo sola estas ambigua kaj implicas la ellason de nun aŭ du-.

Partikulo u

Kiel alternativo al uzado de la vortara verba formo sola, la partikulo u povas esti uzata anstataŭ nun aŭ du-. Tiu ĉi partikulo estas tipe uzata nur en formalaj tekstoj aŭ parolo kiel simpla maniero por marki la predikaton kie neniu alia tensa/moda markilo estas uzata.

Prefikso du-

Kiel verba prefikso, du- esprimas la kontinuan/kutiman aspekton, kiu prezentas agadon aŭ staton dum nedifinita tempodaŭro, anstataŭ okazi en unuopa momento aŭ dum specifa tempodaŭro. La prefikso du- estas tipe ellasata kun la prezenca tenso.

Kiel substantivoj, vortoj kun la prefikso du- ekvivalentas al la agosubstantivoj kun la sufikso -ado en Esperanto.

dulala - kantado
dudanse - dancado

La prefikso du- estas trunkita el dure (daŭro).
Etimologio de dure: la angla, la franca, la germana, la hispana

Simpla Preterito

La simplaj preteritaj tensoj estas esprimataj per la partikulo le.

Etimologio de le: la mandarena (了 “le”), la svahila (-li-), la rusa (-л “-l”)

Simplaj Preteritaj Tensoj
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Ĝenerala Preterito

le

Mi le yam pingo.
Mi manĝis la pomon.
Daŭra/Kutima Preterito

le du-

Mi le dusuki ji duyam pingo.
Mi ŝatis kaj kutimis manĝi pomojn.

Simplaj Futuraj Tensoj

La simplaj futuraj tensoj estas esprimataj per la partikulo xa.

Etimologio de xa: la araba (سوف “sawf”, سا “sa”), la angla (shall), la nederlanda (zal)

Simplaj Futuraj Tensoj
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Ĝenerala Futuro

xa

Mi xa yam pingo.
Mi manĝos la pomon.
Daŭra/Kutima Futuro

xa du-

Mi xa dusuki ji duyam pingo.
Mi ŝatos kaj kutimos manĝi pomojn.

Tujaj Preteritaj kaj Futuraj Tensoj

La tujaj preteritaj kaj futuraj tensoj estas esprimataj jene per la prefikso ja-.

Tujaj Preteritaj kaj Futuraj Tensoj
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Tuja Preterito

jale

Mi jale yam pingo.
Mi ĵus manĝis la pomon.
Tuja Futuro

jaxa

Mi jaxa yam pingo.
Mi tuj manĝos la pomon.

Prefikso ja-

La prefikso ja- signifas tuj apuda kaj estas trunkita el jara (najbaro).

Etimologio de jara: la araba (جارة “jara”), la svahila (jirani), la indonezia (jiran)

Kunmetitaj Tensoj

La kunmetitaj tensoj estas formataj per kombino de iuj ajn du el la ĝeneralaj tensaj partikuloj (nun, le, xa).

Lingvistike parolante, la kunmetitaj tensoj estas uzataj por esprimi diversajn gramatikajn aspektojn detale. Estas tri aspektoj esprimataj per la kunmetitaj tensoj, kiuj respondas al la tri vicoj en ĉiu el la subaj tabeloj: progresiva (aktiva), perfektiva (kompletita) kaj onta.

Dum la simplaj tensoj raportas okazaĵojn nur el la vidpunkto de la nuna momento, la kunmetitaj tensoj estas uzataj por raporti la tempan staton kaj aspekton de okazaĵo el la vidpunkto de la prezenco, preterito aŭ futuro.

Iuj kunmetitaj tensoj estas malofte uzataj kaj ofte plej bone esprimeblas per simpla tenso anstataŭe. Aliaj estas pli utilaj kaj povas esti sufiĉe oftaj en parolo, precipe la jenaj tensoj: aktiva preterito (le nun), kompletita prezenco (nun le), kompletita futuro (xa le), onta preterito (le xa).

Kunmetitaj Prezencaj Tensoj

La kunmetitaj prezencaj tensoj estas esprimataj jene:

Kunmetitaj Prezencaj Tensoj
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Aktiva Prezenco

(nun) nun

Mi (nun) nun yam pingo.
Mi estas manĝanta la pomon.
Kompletita Prezenco

nun le

Mi nun le yam pingo.
Mi estas manĝinta la pomon.
Onta Prezenco

nun xa

Mi nun xa yam pingo.
Mi estas manĝonta la pomon.

Kunmetitaj Preteritaj Tensoj

La kunmetitaj preteritaj tensoj estas esprimataj jene:

Kunmetitaj Preteritaj Tensoj
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Aktiva Preterito

le nun

Mi le nun yam pingo.
Mi estis manĝanta la pomon.
Kompletita Preterito

le le

Mi le le yam pingo.
Mi estis manĝinta la pomon.
Onta Preterito

le xa

Mi le xa yam pingo.
Mi estis manĝonta la pomon.

Kunmetitaj Futuraj Tensoj

La kunmetitaj futuraj tensoj estas esprimataj jene:

Kunmetitaj Futuraj Tensoj
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Aktiva Futuro

xa nun

Mi xa nun yam pingo.
Mi estos manĝanta la pomon.
Kompletita Futuro

xa le

Mi xa le yam pingo.
Mi estos manĝinta la pomon.
Onta Futuro

xa xa

Mi xa xa yam pingo.
Mi estos manĝonta la pomon.

Ĝisnuna Aspekto

La adverbo dupul markas la ĝisnunan aspekton kaj estas uzata kiam ago aŭ stato komenciĝis en la pasinteco kaj daŭras ĝis la prezenco. En Esperanto, tio estas kutime esprimata per la simpla prezenco, ofte kun de aŭ ekde.

Ekzemplaj Frazoj

Mi dupul ogar denloka dur 10 nyan.
Mi loĝas tie jam de 10 jaroj.

Mi dupul kone te dur 30 nyan.
Mi konas lin de 30 jaroj.

Mi no dupul oko te xorfe mesi tiga.
Mi ne vidis ŝin ekde marto.

Yu dupul sen kepul?
Kiel vi fartas lastatempe?

Mi dupul sen gadibu.
Mi estas kolera lastatempe.

Mi dupul yam hin pingo dur un satu.
Mi manĝas ĉi tiun pomon de unu horo.

Yu dupul fale keto?
Kion vi faras lastatempe?

Mi dupul doxo hin kitabu xorfe jaleli safta.
Mi legas ĉi tiun libron ekde la pasinta semajno.

Kondicionala Modo

La kondicionala modo estas esprimata per la partikulo ger.

La partikulo ger estas trunkita el eger (se).
Etimologio de eger: la hindia (अगर “agar”), la persa (اگر “agar”), la turka (eğer)

Kondicionala Modo
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Kondicionalo

ger

Mi ger yam pingo.
Mi manĝus la pomon.
Kondicionala Preterito

ger le

Mi ger le yam pingo.
Mi estus manĝinta la pomon.

La subpropozicio (se...) uzas la vortaran formon de la verbo.

Mi ger yam pingo eger mi sen yamkal.
Mi manĝus la pomon se mi estus malsata.

Pasiva Voĉo

La pasiva voĉo estas esprimata per la prefikso be-.

Etimologio de be-: la mandarena (被 “bèi”), la angla (be), la norvega (ble)

Pasiva Voĉo
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Prezenca Pasivo

(nun) be-

Pingo beyam mi.
La pomo estas manĝata de mi.
Preterita Pasivo

le be-

Pingo le beyam mi.
La pomo estis manĝata de mi.
Futura Pasivo

xa be-

Pingo xa beyam mi.
La pomo estos manĝata de mi.

Kvankam la pasiva voĉo povas teknike ankaŭ esti uzata kun ĉiuj kunmetitaj tensoj, praktike ĝi estas plej ofte uzata kun la ĝeneralaj prezenca, preterita kaj futura tensoj, kiel ilustrite supre.

Noto: En Globaso, la aganto en pasivaj frazoj estas esprimata kiel la rekta objekto sen bezono de prepozicio por marki la aganton. Kontraste, en Esperanto oni markas la aganton per de (aŭ fare de).

Myaw le no velosi yam piu.
La kato ne rapide manĝis la birdon.

Piu le no velosi beyam myaw.
La birdo ne estis rapide manĝata de la kato.

Imperativa kaj Instiga Modoj

En Globaso, kaj ordonoj (imperativa modo) kaj instigo (instiga modo) estas esprimataj per la partikulo am. En Esperanto, ambaŭ respondas al la volitivo (la u-formo), kiu ne distingas inter la du.

La partikulo am estas trunkita el amiru (ordono)
Etimologio de amiru: la araba (أمر “amr”), la turka (emir), la svahila (amri, -amuru)

Imperativa kaj Instiga Modoj
Verba Formo Markiloj Ekzemplaj Frazoj
Imperativa Modo







am







(Yu) Am yam!
Manĝu!

(Uyu) Am yam!
(Vi ĉiuj) manĝu!

Imi am yam!
Ni manĝu!
Instiga Modo







am







Te am yam.
Ŝi manĝu.

Mi am yam.
Mi manĝu.

Imperativa Modo

La pronomoj yu kaj uyu povas esti ellasitaj kiam oni esprimas la imperativan modon.

Instiga Modo

La instiga modo similas laŭsence al la imperativa modo. Kun la tria persono (te/to, ete/oto) kiel ankaŭ la unua persono singulara (mi) ĝi havas nuancon inter devus kaj devas.

Mi vole bwaw, mas te am no sen godomo day.
Mi volas hundon, sed ĝi ne estu tro granda.

Mi hare gutonpul denta; mi am idi cel dentamedisyen.
Mi havas doloran denton; mi devas iri al la dentisto.

La instiga modo povas ankaŭ funkcii kiel deviga subjunktivo ene de subpropozicioj kaj rilataj propozicioj. La deviga subjunktivo esprimas postulon, neceson, peton, rekomendon aŭ sugeston.

Mi vole ki te am safegi sesu kamer.
Mi volas, ke li purigu sian ĉambron.

Mi peti ki imi am xorata jaldi.
Mi petas, ke ni alvenu frue.

Kitabu hu xwexiyen am doxo da no sen daymo lungo.
La libro, kiun la lernantoj legu, ne estas tre longa.

Kun la dua persono singulara kaj plurala, kaj la uzo de kam (jes/ne-demanda partikulo), ĝi havas deziran nuancon, funkciante kiel ĝentila peto.

Kam yu am sahay mi?
Ĉu vi povus helpi min?

Kam yu am klosi janela?
Ĉu vi (afable) fermus la fenestron?

Neado

Neado por ĉiuj verbaj formoj estas esprimata per la vorto no kaj, kiel adverbo, ĝi tuj antaŭas la verbon kaj ĉiujn aliajn modifantajn adverbojn.

Neado  
Markilo Ekzemplaj Frazoj
no







Mi no sen lao.
Mi ne estas maljuna.

Te no yam pingo.
Li aŭ ŝi ne manĝas la pomon.

Am no yam pingo.
Ne manĝu la pomon.

Infinitiva Modo

En Globaso, la infinitiva verba formo estas markata per la partikulo na kaj estas tipe ellasata ene de propozicio post kiam ĝi estas establita per la unua verbo. Vidu Infinitivajn Verbajn Frazpartojn sub Fraza Strukturo.

Etimologio de na: la greka (να “na”), la hindia (-ना “-na”)

Subpropozicioj

Kiel vidite supre, se-propozicioj en kondiĉaj frazoj uzas la vortaran verban formon. Tamen, ne ĉiu frazo, kiu havas se-propozicion, estas kondiĉa frazo. Krom se la frazo estas kondiĉa, se-propozicioj estas markataj por tenso.

Eger mi xa yam pingo, mi xa no haji sen yamkal.
Se mi manĝos la pomon (estonte), mi ne plu estos malsata.

Eger te le yam yusu pingo, kam yu xa sen gadibu?
Se li manĝis vian pomon (pasinte), ĉu vi estos kolera?

Eger te yam yusu pingo, kam yu gadibucu?
Se li manĝas viajn pomojn (ĝenerale), ĉu vi ekkoleras?

Frazoj kun aliaj subpropozicioj

Krom eger (se), subpropozicioj povas komenciĝi per aliaj konjunkcioj, kiel denwatu hu (kiam), denloka hu (kie), koski (ĉar), ktp. Tensaj markiloj estas devigaj en ĉiuj ĉi subpropozicioj.