Verbaj partikuloj povas esti ellasitaj laŭ la bontrovo de la parolanto, aŭ, se preferate, la parolanto povas apliki la jenajn gvidliniojn:
La vortara formo de la verbo povas esprimi la simplan prezencon, ebligante la ellason de la markiloj nun, du- kaj u.
Ankaŭ en rakontado, la vortara verba formo sola povas esti uzata por rakonti okazaĵojn. Teknike parolante, en tiu ĉi kazo ne temas pri tio, ke la simpla-preterita partikulo le estas ellasita; prefere, la rakonto estas prezentata kvazaŭ oni priskribus la scenon de filmo, en la prezenca tenso, kun la ellaso de nun, du- aŭ u.
Krom en la kazoj priskribitaj supre, tenso/modo povas esti establata denove kun ĉiu subjekta frazparto kaj konservata sen ripeto por aliaj verboj aŭ ĝis la tenso/modo ŝanĝiĝas ene de tiu propozicio. Alivorte, la partikulo por iu ajn tenso/modo povas esti ellasata en postaj verboj ene de propozicio post kiam la tenso/modo estas establita per la unua verbo de ĉiu predikato.
La simplaj prezencaj tensoj de Globaso estas esprimataj jene.
| Simplaj Prezencaj Tensoj | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Ĝenerala Prezenco |
(nun) |
Mi (nun) yam pingo. Mi manĝas la pomon. Mi estas manĝanta la pomon. |
| Daŭra/Kutima Prezenco |
(nun) (du-) |
Mi (nun) (du)suki ji (du)yam pingo. Mi ŝatas kaj manĝas pomojn. |
Defaŭlte, la vortara verba formo esprimas la ĝeneralan prezencan tenson, kiu ekvivalentas al la simpla prezenco en Esperanto (mi manĝas). Krome, la vortara formo sola povas ankaŭ esprimi la aktivan prezencan tenson, kiu ekvivalentas al la prezenca progresivo en Esperanto (mi estas manĝanta). Alivorte, la vortara verba formo sola estas ambigua kaj implicas la ellason de nun aŭ du-.
Kiel alternativo al uzado de la vortara verba formo sola, la partikulo u povas esti uzata anstataŭ nun aŭ du-. Tiu ĉi partikulo estas tipe uzata nur en formalaj tekstoj aŭ parolo kiel simpla maniero por marki la predikaton kie neniu alia tensa/moda markilo estas uzata.
Kiel verba prefikso, du- esprimas la kontinuan/kutiman aspekton, kiu prezentas agadon aŭ staton dum nedifinita tempodaŭro, anstataŭ okazi en unuopa momento aŭ dum specifa tempodaŭro. La prefikso du- estas tipe ellasata kun la prezenca tenso.
Kiel substantivoj, vortoj kun la prefikso du- ekvivalentas al la agosubstantivoj kun la sufikso -ado en Esperanto.
dulala - kantado
dudanse - dancado
La prefikso du- estas trunkita el dure (daŭro).
Etimologio de dure: la angla, la franca, la germana, la hispana
La simplaj preteritaj tensoj estas esprimataj per la partikulo le.
Etimologio de le: la mandarena (了 “le”), la svahila (-li-), la rusa (-л “-l”)
| Simplaj Preteritaj Tensoj | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Ĝenerala Preterito |
le |
Mi le yam pingo. Mi manĝis la pomon. |
| Daŭra/Kutima Preterito |
le du- |
Mi le dusuki ji duyam pingo. Mi ŝatis kaj kutimis manĝi pomojn. |
La simplaj futuraj tensoj estas esprimataj per la partikulo xa.
Etimologio de xa: la araba (سوف “sawf”, سا “sa”), la angla (shall), la nederlanda (zal)
| Simplaj Futuraj Tensoj | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Ĝenerala Futuro |
xa |
Mi xa yam pingo. Mi manĝos la pomon. |
| Daŭra/Kutima Futuro |
xa du- |
Mi xa dusuki ji duyam pingo. Mi ŝatos kaj kutimos manĝi pomojn. |
La tujaj preteritaj kaj futuraj tensoj estas esprimataj jene per la prefikso ja-.
| Tujaj Preteritaj kaj Futuraj Tensoj | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Tuja Preterito |
jale |
Mi jale yam pingo. Mi ĵus manĝis la pomon. |
| Tuja Futuro |
jaxa |
Mi jaxa yam pingo. Mi tuj manĝos la pomon. |
La prefikso ja- signifas tuj apuda kaj estas trunkita el jara (najbaro).
Etimologio de jara: la araba (جارة “jara”), la svahila (jirani), la indonezia (jiran)
La kunmetitaj tensoj estas formataj per kombino de iuj ajn du el la ĝeneralaj tensaj partikuloj (nun, le, xa).
Lingvistike parolante, la kunmetitaj tensoj estas uzataj por esprimi diversajn gramatikajn aspektojn detale. Estas tri aspektoj esprimataj per la kunmetitaj tensoj, kiuj respondas al la tri vicoj en ĉiu el la subaj tabeloj: progresiva (aktiva), perfektiva (kompletita) kaj onta.
Dum la simplaj tensoj raportas okazaĵojn nur el la vidpunkto de la nuna momento, la kunmetitaj tensoj estas uzataj por raporti la tempan staton kaj aspekton de okazaĵo el la vidpunkto de la prezenco, preterito aŭ futuro.
Iuj kunmetitaj tensoj estas malofte uzataj kaj ofte plej bone esprimeblas per simpla tenso anstataŭe. Aliaj estas pli utilaj kaj povas esti sufiĉe oftaj en parolo, precipe la jenaj tensoj: aktiva preterito (le nun), kompletita prezenco (nun le), kompletita futuro (xa le), onta preterito (le xa).
La kunmetitaj prezencaj tensoj estas esprimataj jene:
| Kunmetitaj Prezencaj Tensoj | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Aktiva Prezenco |
(nun) nun |
Mi (nun) nun yam pingo. Mi estas manĝanta la pomon. |
| Kompletita Prezenco |
nun le |
Mi nun le yam pingo. Mi estas manĝinta la pomon. |
| Onta Prezenco |
nun xa |
Mi nun xa yam pingo. Mi estas manĝonta la pomon. |
La kunmetitaj preteritaj tensoj estas esprimataj jene:
| Kunmetitaj Preteritaj Tensoj | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Aktiva Preterito |
le nun |
Mi le nun yam pingo. Mi estis manĝanta la pomon. |
| Kompletita Preterito |
le le |
Mi le le yam pingo. Mi estis manĝinta la pomon. |
| Onta Preterito |
le xa |
Mi le xa yam pingo. Mi estis manĝonta la pomon. |
La kunmetitaj futuraj tensoj estas esprimataj jene:
| Kunmetitaj Futuraj Tensoj | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Aktiva Futuro |
xa nun |
Mi xa nun yam pingo. Mi estos manĝanta la pomon. |
| Kompletita Futuro |
xa le |
Mi xa le yam pingo. Mi estos manĝinta la pomon. |
| Onta Futuro |
xa xa |
Mi xa xa yam pingo. Mi estos manĝonta la pomon. |
La adverbo dupul markas la ĝisnunan aspekton kaj estas uzata kiam ago aŭ stato komenciĝis en la pasinteco kaj daŭras ĝis la prezenco. En Esperanto, tio estas kutime esprimata per la simpla prezenco, ofte kun de aŭ ekde.
Mi dupul ogar denloka dur 10 nyan.
Mi loĝas tie jam de 10 jaroj.
Mi dupul kone te dur 30 nyan.
Mi konas lin de 30 jaroj.
Mi no dupul oko te xorfe mesi tiga.
Mi ne vidis ŝin ekde marto.
Yu dupul sen kepul?
Kiel vi fartas lastatempe?
Mi dupul sen gadibu.
Mi estas kolera lastatempe.
Mi dupul yam hin pingo dur un satu.
Mi manĝas ĉi tiun pomon de unu horo.
Yu dupul fale keto?
Kion vi faras lastatempe?
Mi dupul doxo hin kitabu xorfe jaleli safta.
Mi legas ĉi tiun libron ekde la pasinta semajno.
La kondicionala modo estas esprimata per la partikulo ger.
La partikulo ger estas trunkita el eger (se).
Etimologio de eger: la hindia (अगर “agar”), la persa (اگر “agar”), la turka (eğer)
| Kondicionala Modo | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Kondicionalo |
ger |
Mi ger yam pingo. Mi manĝus la pomon. |
| Kondicionala Preterito |
ger le |
Mi ger le yam pingo. Mi estus manĝinta la pomon. |
La subpropozicio (se...) uzas la vortaran formon de la verbo.
Mi ger yam pingo eger mi sen yamkal.
Mi manĝus la pomon se mi estus malsata.
La pasiva voĉo estas esprimata per la prefikso be-.
Etimologio de be-: la mandarena (被 “bèi”), la angla (be), la norvega (ble)
| Pasiva Voĉo | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Prezenca Pasivo |
(nun) be- |
Pingo beyam mi. La pomo estas manĝata de mi. |
| Preterita Pasivo |
le be- |
Pingo le beyam mi. La pomo estis manĝata de mi. |
| Futura Pasivo |
xa be- |
Pingo xa beyam mi. La pomo estos manĝata de mi. |
Kvankam la pasiva voĉo povas teknike ankaŭ esti uzata kun ĉiuj kunmetitaj tensoj, praktike ĝi estas plej ofte uzata kun la ĝeneralaj prezenca, preterita kaj futura tensoj, kiel ilustrite supre.
Noto: En Globaso, la aganto en pasivaj frazoj estas esprimata kiel la rekta objekto sen bezono de prepozicio por marki la aganton. Kontraste, en Esperanto oni markas la aganton per de (aŭ fare de).
Myaw le no velosi yam piu.
La kato ne rapide manĝis la birdon.
Piu le no velosi beyam myaw.
La birdo ne estis rapide manĝata de la kato.
En Globaso, kaj ordonoj (imperativa modo) kaj instigo (instiga modo) estas esprimataj per la partikulo am. En Esperanto, ambaŭ respondas al la volitivo (la u-formo), kiu ne distingas inter la du.
La partikulo am estas trunkita el amiru (ordono)
Etimologio de amiru: la araba (أمر “amr”), la turka (emir), la svahila (amri, -amuru)
| Imperativa kaj Instiga Modoj | ||
|---|---|---|
| Verba Formo | Markiloj | Ekzemplaj Frazoj |
| Imperativa Modo |
am |
(Yu) Am yam! Manĝu! (Uyu) Am yam! (Vi ĉiuj) manĝu! Imi am yam! Ni manĝu! |
| Instiga Modo |
am |
Te am yam. Ŝi manĝu. Mi am yam. Mi manĝu. |
La pronomoj yu kaj uyu povas esti ellasitaj kiam oni esprimas la imperativan modon.
La instiga modo similas laŭsence al la imperativa modo. Kun la tria persono (te/to, ete/oto) kiel ankaŭ la unua persono singulara (mi) ĝi havas nuancon inter devus kaj devas.
Mi vole bwaw, mas te am no sen godomo day.
Mi volas hundon, sed ĝi ne estu tro granda.
Mi hare gutonpul denta; mi am idi cel dentamedisyen.
Mi havas doloran denton; mi devas iri al la dentisto.
La instiga modo povas ankaŭ funkcii kiel deviga subjunktivo ene de subpropozicioj kaj rilataj propozicioj. La deviga subjunktivo esprimas postulon, neceson, peton, rekomendon aŭ sugeston.
Mi vole ki te am safegi sesu kamer.
Mi volas, ke li purigu sian ĉambron.
Mi peti ki imi am xorata jaldi.
Mi petas, ke ni alvenu frue.
Kitabu hu xwexiyen am doxo da no sen daymo lungo.
La libro, kiun la lernantoj legu, ne estas tre longa.
Kun la dua persono singulara kaj plurala, kaj la uzo de kam (jes/ne-demanda partikulo), ĝi havas deziran nuancon, funkciante kiel ĝentila peto.
Kam yu am sahay mi?
Ĉu vi povus helpi min?
Kam yu am klosi janela?
Ĉu vi (afable) fermus la fenestron?
Neado por ĉiuj verbaj formoj estas esprimata per la vorto no kaj, kiel adverbo, ĝi tuj antaŭas la verbon kaj ĉiujn aliajn modifantajn adverbojn.
| Neado | |
|---|---|
| Markilo | Ekzemplaj Frazoj |
| no |
Mi no sen lao. Mi ne estas maljuna. Te no yam pingo. Li aŭ ŝi ne manĝas la pomon. Am no yam pingo. Ne manĝu la pomon. |
En Globaso, la infinitiva verba formo estas markata per la partikulo na kaj estas tipe ellasata ene de propozicio post kiam ĝi estas establita per la unua verbo. Vidu Infinitivajn Verbajn Frazpartojn sub Fraza Strukturo.
Etimologio de na: la greka (να “na”), la hindia (-ना “-na”)
Kiel vidite supre, se-propozicioj en kondiĉaj frazoj uzas la vortaran verban formon. Tamen, ne ĉiu frazo, kiu havas se-propozicion, estas kondiĉa frazo. Krom se la frazo estas kondiĉa, se-propozicioj estas markataj por tenso.
Eger mi xa yam pingo, mi xa no haji sen yamkal.
Se mi manĝos la pomon (estonte), mi ne plu estos malsata.
Eger te le yam yusu pingo, kam yu xa sen gadibu?
Se li manĝis vian pomon (pasinte), ĉu vi estos kolera?
Eger te yam yusu pingo, kam yu gadibucu?
Se li manĝas viajn pomojn (ĝenerale), ĉu vi ekkoleras?
Krom eger (se), subpropozicioj povas komenciĝi per aliaj konjunkcioj, kiel denwatu hu (kiam), denloka hu (kie), koski (ĉar), ktp. Tensaj markiloj estas devigaj en ĉiuj ĉi subpropozicioj.