Vortordo: fraza strukturo

SVO

La tipa frazparta ordo en Globaso estas Subjekto-Verbo-Objekto.

Fraza Strukturo de SVO
Subjekto Verbo Objekto
patre
patro
mwa
kisi
matre
patrino
Patre mwa matre.
La patro kisas la patrinon.

Markilo de Rekta Objekto

Krom S-V-O, Globaso permesas du aliajn opciojn, ĉe kiuj la subjekto ĉiam antaƭas la verbon: S-O-V kaj O-S-V. Ĉi tiu fleksebla frazparta ordo estas ebligata per la markilo de rekta objekto el, kiu esence funkcias kiel prepozicio. Kiel montrite sube, el estas uzata ĉe S-O-V kaj O-S-V, kiuj tipe estas uzataj nur en poezio kaj kantotekstoj.

  • Patre mwa matre. - (S-V-O) La patro kisas la patrinon.
  • Patre el matre mwa. - (S-O-V) La patro kisas la patrinon.
  • El matre patre mwa. - (O-S-V) La patro kisas la patrinon.

Etimologio de el: la korea (을 “eul”)

Kopulo

La verbo sen (esti), konata kiel la kopulo, funkcias kiel predikata markilo ĉe frazpartoj krom predikataj verbaj frazpartoj, ligante la subjekton kun substantivaj frazpartoj, substantivecaj (infinitivaj) verbaj frazpartoj, adjektivaj frazpartoj, prepoziciaj frazpartoj kaj propozicioj.

Kopulaj Frazaj Strukturoj
Subjekto Kopulo Substantiva Frazparto
nini
infano (knabo aĆ­ knabino)
sen
estas
misu bete
mia ido
Nini sen misu bete.
La infano estas mia ido.
Subjekto Kopulo Infinitiva Verba Frazparto
cele
celo
sen
estas
na triunfa
venki
Cele sen na triunfa.
La celo estas venki.
Subjekto Kopulo Adjektiva Frazparto
uma
ĉevalo
sen
estas
perfetomo syahe
perfekte nigra
Uma sen perfetomo syahe.
La ĉevalo estas perfekte nigra.
Subjekto Kopulo Prepozicia Frazparto
myaw
kato
sen
estas
in sanduku
en la skatolo
Myaw sen in sanduku.
La kato estas en la skatolo.
Subjekto Kopulo Propozicio
yusu problema
via problemo
sen
estas
ki yu godo fikir
ke vi tro multe pensas
Yusu problema sen ki yu godo fikir.
Via problemo estas, ke vi tro multe pensas.

La demandvortoj keloka kaj kewatu, same kiel ĉiuj iliaj korelativoj, ankaƭ ligiĝas al subjektoj per la kopulo.

Myaw sen keloka?
Kie estas la kato?

Filme sen kewatu?
Kiam estas la filmo?

En neformala lingvaĔo, la kopulo povas esti ellasita, kiam ĝi ligas adjektivajn frazpartojn.

Uma (sen) perfetomo syahe.
La ĉevalo estas perfekte nigra.

Infinitivaj Verbaj Frazpartoj

Infinitivaj verbaj frazpartoj estas markataj per la partikulo na sekvata de la verbo. Ili estas uzataj en la jenaj frazaj strukturoj.

Substantivaj/Verbaj Komplementoj

La infinitiva verbformo devas esti uzata en substantivaj kaj verbaj (transitivaj, netransitivaj aĆ­ statecaj) komplementoj.

  • Verbaj Komplementoj

Mi suki na lala.
Mi Ɲatas kanti.

Mi musi na ergo.
Mi devas labori.

Mi no abil na danse.
Mi ne povas danci.

Gitara sen asan na sotigi.
La gitaro estas facile ludebla.

Mi sen jumbi na idi.
Mi estas preta iri.

  • Substantivaj Komplementoj

misu xiwon na oko yu - mia deziro vidi vin

Substantivecaj Verbaj Frazpartoj

Verbaj frazpartoj, kiuj funkcias anstataĆ­ substantivaj frazpartoj, estas nomataj substantivecaj verbaj frazpartoj kaj postulas la infinitivan verbformon.

  • Ĉe kopulaj (sen) frazoj, kiel montrite supre:

Cele sen na triunfa.
La celo estas venki.

En ĉi tiuj frazoj, subjektaj infinitivaj verbaj frazpartoj povas esti movataj al la fino de la frazo. Tamen la pronomo to devas anstataƭi la infinitivan verban frazparton.

Na sen nensabar sen problema.
Esti senpacienca estas problemo.
aĆ­
To sen problema na sen nensabar.
Estas problemo esti senpacienca.

Na sotigi gitara sen asan.
Ludi la gitaron estas facile. aĆ­ Ludado de la gitaro estas facila.
aĆ­
To sen asan na sotigi gitara.
Estas facile ludi la gitaron.

Na suyon in bahari sen amusane.
Naĝi en la maro estas amuze. aƭ Naĝado en la maro estas amuza.
aĆ­
To sen amusane na suyon in bahari.
Estas amuze naĝi en la maro.

  • Kiel la komplemento de prepozicio:

fe tayti fe na danse - AnstataĆ­ danci

Te le sokutu dur na danse.
Li falis dancante.

Fe na doxo, nini le xorsomno.
Legante, la knabo endormiĝis.

Prepoziciaj Frazpartoj

Globaso, kiel plej multaj SVO-lingvoj, uzas prepoziciojn anstataƭ postpoziciojn. Prepoziciaj frazpartoj ĉiam tuj sekvas la substantivajn frazpartojn, kiujn ili modifas.

Myaw in sanduku somno.
La kato en la skatolo dormas.

Prepoziciaj frazpartoj, kiuj modifas verbojn, ĝuas relative liberan vortordon kaj povas esti movataj ien ajn en la frazo. Kiam ili estas movataj antaƭ la verbon, oni uzas komojn, kiel videblas sube.

Myaw yam in sanduku maux.
Myaw yam maux in sanduku.
Myaw, in sanduku, yam maux.
In sanduku, myaw yam maux.
La kato manĝas la muson en la skatolo.

Por indiki pozicion sen referenco al loko, prepozicioj estas Ɲanĝataj en substantivojn per aldono de -ya, formante prepoziciajn frazpartojn kun fe.

Myaw sen fe inya.
La kato estas interne.

Myaw fe inya somno.
La kato interne dormas.

Fe inya, myaw somno.
Interne, la kato dormas.

Nerekta Objekto

La nerekta objekto ĉiam estas markata per la prepozicio tas (al, por). Nerektobjektaj frazpartoj, same kiel rektobjektaj frazpartoj markataj per el, povas esti movataj sen la neceso indiki la movon per komoj.

Mi gibe kitabu tas nini.
Mi donas la libron al la infano.

Mi gibe tas nini kitabu.
Mi donas al la infano la libron.

Mi gibe kitabu tas te.
Mi donas la libron al Ɲi/li.

Mi gibe tas te kitabu.
Mi donas al Ɲi/li la libron.

Mi gibe to tas nini.
Mi donas ĝin al la infano.

Mi gibe to tas te.
Mi donas ĝin al Ɲi/li.

Tas nini mi gibe kitabu.
Al la infano mi donas libron.

Tas te mi gibe to.
Al Ɲi/li mi donas ĝin.

Frazpartaj Prepozicioj

Globaso uzas plurajn frazpartajn prepoziciojn, konsistantajn el fe sekvata de substantivo sekvata de de.

Baytu fe kapi de liljabal sen kimapul.
La domoj sur la supro de la monteto estas multekostaj.

Por indiki pozicion sen referenco al loko, frazpartaj prepozicioj simple forlasas de.

Baytu fe kapi sen kimapul.
La domoj supre estas multekostaj.

Fe kapi, baytu sen kimapul.
Supre, la domoj estas multekostaj.

Kimapul baytu sen fe kapi.
La multekostaj domoj estas supre.

Prepoziciaj Verboj

En Globaso, prepozicioj povas esti Ɲanĝataj en verbojn per la sufikso -ya, kiel alternativo al la ligado de prepoziciaj frazpartoj kun subjektoj per la kopulo, kiel videblas supre.

Fraza Strukturo kun Prepozicia Verbo
Subjekto Prepozicia Verbo Substantiva Frazparto
myaw
kato
inya
estas interne
sanduku
skatolo
Myaw inya sanduku.
La kato estas interne de la skatolo.

Prepoziciaj verboj povas esti sekvataj de substantiva frazparto aĆ­ ne.

Myaw inya.
La kato estas interne.

Substantivoj uzataj en frazpartaj prepozicioj povas ankaĆ­ esti uzataj kiel verboj, same kiel prepoziciaj verboj.

Myaw ruke sanduku.
La kato estas malantaĆ­ la skatolo.

Myaw ruke.
La kato estas malantaĆ­e.

leya kaj xaya

La substantivoj leya kaj xaya ankaĆ­ funkcias kiel la verbaj ekvivalentoj de la prepozicioj lefe kaj xafe. Alivorte, lefeya kaj xafeya ne estas uzataj, same kiel leli kaj xali estas uzataj anstataĆ­ lefeli kaj xafeli.

  • leya - (s) la pasinteco; (v) esti antaĆ­, veni antaĆ­, antaĆ­i
  • xaya - (s) la estonteco; (v) esti post, veni post, sekvi

hay

La verbo hay estas uzata por esprimi estas/troviĝas. Ĉi tiu estas la sola verbo en Globaso, kiu permesas, ke la subjekto venu aƭ antaƭ aƭ post la verbo. Ĝenerale en la lingvoj, la subjekto de la ekvivalento de hay tipe venas post la verbo.

Multi kitabu hay in kitabudom.
aĆ­
Hay multi kitabu in kitabudom.
Estas multaj libroj en la biblioteko.

La verbo hay ankaƭ estas uzata en frazoj rilataj al atmosferaj kondiĉoj, kiel la jenaj:

Hay barix. aĆ­ To barix.
"Estas pluvo." aĆ­ "Pluvas."
Pluvas.

Hay termo. aĆ­ To sen termopul.
"Estas varmo." aĆ­ "Estas varme."
Estas varme.

Konjunkcio ki

La konjunkcio ki estas uzata, kiam propozicio (frazo enigita en la ĉefan frazon) funkcias anstataƭ aƭ la rekta objekto aƭ la subjekto.

Propozicio anstataĆ­ Rekta Objekto

Fraza Strukturo kun Propozicio anstataĆ­ Rekta Objekto
Subjekto kaj Verbo Propozicio anstataĆ­ Rekta Objekto
mi jixi
mi scias
ki yu le xuli mobil
ke vi riparis aĆ­ton
Mi jixi ki yu le xuli mobil.
Mi scias, ke vi riparis la aĆ­ton.

Propozicio anstataĆ­ Subjekto

Fraza Strukturo kun Propozicio anstataĆ­ Subjekto
Propozicio anstataĆ­ la Subjekto Predikato
ki yu le xuli mobil
Ke vi riparis la aĆ­ton
no surprisa mi
ne surprizas min
Ki yu le xuli mobil no surprisa mi.
Ke vi riparis la aĆ­ton ne surprizas min.

Subjektaj ki-propozicioj povas esti movataj al la fino de la frazo. Tamen la pronomo to devas anstataĆ­i la ki-propozicion, kaj komo devas esti aldonita antaĆ­ la menciita frazparto.

To no surprisa mi, ki yu le xuli mobil.
Ne surprizas min, ke vi riparis la aĆ­ton.

Demandoj

En Globaso, la vortordo de demandaj frazoj estas la sama kiel tiu de iliaj korespondaj deklaraj frazoj.

Jes/Ne-Demandoj

Jes/ne-demandoj estas formataj per aldono de la partikulo kam ĉe la komenco de la koresponda deklara frazo de la demando. Tio estas ilustrita en la jenaj paroj de frazoj kun (1) deklara frazo kaj (2) la koresponda jes/ne-demando.

(1) Yu sen yamkal.
Vi estas malsata.

(2) Kam yu sen yamkal?
Ĉu vi estas malsata?

(1) Yu yam mahimaso.
Vi manĝas fiƝon.

(2) Kam yu yam mahimaso?
Ĉu vi manĝas fiƝon?

Ki-Demandoj

Same, ki-demandoj konservas la tipan vortordon. Tio estas ilustrita en la jena paro de ekzemplaj frazoj kun (1) demando, kies vortordo spegulas tiun de (2) ebla respondo.
(1) Yusu name sen keto?
"Via nomo estas kio?"
Kio estas via nomo?

(2) Misu name sen Robert.
Mia nomo estas Robert.

(1) Yu sen kepul?
"Vi estas kia?"
Kiel vi fartas?

(2) Mi sen bon.
Mi fartas bone.

(1) Parti xa okur keloka?
"La festo okazos kie?"
Kie okazos la festo?

(2) Parti xa okur in misu preferido restoran.
La festo okazos en mia plej Ɲatata restoracio.

Dupunktaj Demandoj

Dupunktaj demandoj en Globaso estas jenaj.

Yu suki keto: kafe or cay?
"Vi Ɲatas kion: kafon aƭ teon?"
Ĉu vi Ɲatas kafon aƭ teon?

Yu ogar keloka: in Barati or Indonesi?
"Vi loĝas kie: en Barato aƭ Indonezio?"
Ĉu vi loĝas en Barato aƭ Indonezio?