La tipa frazparta ordo en Globaso estas Subjekto-Verbo-Objekto.
| Fraza Strukturo de SVO | ||
| Subjekto | Verbo | Objekto |
|---|---|---|
| patre patro |
mwa kisi |
matre patrino |
| Patre mwa matre. La patro kisas la patrinon. |
||
Krom S-V-O, Globaso permesas du aliajn opciojn, Äe kiuj la subjekto Äiam antaĆas la verbon: S-O-V kaj O-S-V. Äi tiu fleksebla frazparta ordo estas ebligata per la markilo de rekta objekto el, kiu esence funkcias kiel prepozicio. Kiel montrite sube, el estas uzata Äe S-O-V kaj O-S-V, kiuj tipe estas uzataj nur en poezio kaj kantotekstoj.
Etimologio de el: la korea (ì âeulâ)
La verbo sen (esti), konata kiel la kopulo, funkcias kiel predikata markilo Äe frazpartoj krom predikataj verbaj frazpartoj, ligante la subjekton kun substantivaj frazpartoj, substantivecaj (infinitivaj) verbaj frazpartoj, adjektivaj frazpartoj, prepoziciaj frazpartoj kaj propozicioj.
| Kopulaj Frazaj Strukturoj | ||
| Subjekto | Kopulo | Substantiva Frazparto |
|---|---|---|
| nini infano (knabo aĆ knabino) |
sen estas |
misu bete mia ido |
| Nini sen misu bete. La infano estas mia ido. |
||
| Subjekto | Kopulo | Infinitiva Verba Frazparto |
| cele celo |
sen estas |
na triunfa venki |
| Cele sen na triunfa. La celo estas venki. |
||
| Subjekto | Kopulo | Adjektiva Frazparto |
| uma Äevalo |
sen estas |
perfetomo syahe perfekte nigra |
| Uma sen perfetomo syahe. La Äevalo estas perfekte nigra. |
||
| Subjekto | Kopulo | Prepozicia Frazparto |
| myaw kato |
sen estas |
in sanduku en la skatolo |
| Myaw sen in sanduku. La kato estas en la skatolo. |
||
| Subjekto | Kopulo | Propozicio |
| yusu problema via problemo |
sen estas |
ki yu godo fikir ke vi tro multe pensas |
| Yusu problema sen ki yu godo fikir. Via problemo estas, ke vi tro multe pensas. |
||
La demandvortoj keloka kaj kewatu, same kiel Äiuj iliaj korelativoj, ankaĆ ligiÄas al subjektoj per la kopulo.
Myaw sen keloka?
Kie estas la kato?
Filme sen kewatu?
Kiam estas la filmo?
En neformala lingvaÄ”o, la kopulo povas esti ellasita, kiam Äi ligas adjektivajn frazpartojn.
Uma (sen) perfetomo syahe.
La Äevalo estas perfekte nigra.
Infinitivaj verbaj frazpartoj estas markataj per la partikulo na sekvata de la verbo. Ili estas uzataj en la jenaj frazaj strukturoj.
La infinitiva verbformo devas esti uzata en substantivaj kaj verbaj (transitivaj, netransitivaj aĆ statecaj) komplementoj.
Mi suki na lala.
Mi Ćatas kanti.
Mi musi na ergo.
Mi devas labori.
Mi no abil na danse.
Mi ne povas danci.
Gitara sen asan na sotigi.
La gitaro estas facile ludebla.
Mi sen jumbi na idi.
Mi estas preta iri.
misu xiwon na oko yu - mia deziro vidi vin
Verbaj frazpartoj, kiuj funkcias anstataĆ substantivaj frazpartoj, estas nomataj substantivecaj verbaj frazpartoj kaj postulas la infinitivan verbformon.
Cele sen na triunfa.
La celo estas venki.
En Äi tiuj frazoj, subjektaj infinitivaj verbaj frazpartoj povas esti movataj al la fino de la frazo. Tamen la pronomo to devas anstataĆi la infinitivan verban frazparton.
Na sen nensabar sen problema.
Esti senpacienca estas problemo.
aĆ
To sen problema na sen nensabar.
Estas problemo esti senpacienca.
Na sotigi gitara sen asan.
Ludi la gitaron estas facile. aĆ Ludado de la gitaro estas facila.
aĆ
To sen asan na sotigi gitara.
Estas facile ludi la gitaron.
Na suyon in bahari sen amusane.
NaÄi en la maro estas amuze. aĆ NaÄado en la maro estas amuza.
aĆ
To sen amusane na suyon in bahari.
Estas amuze naÄi en la maro.
fe tayti fe na danse - AnstataĆ danci
Te le sokutu dur na danse.
Li falis dancante.
Fe na doxo, nini le xorsomno.
Legante, la knabo endormiÄis.
Globaso, kiel plej multaj SVO-lingvoj, uzas prepoziciojn anstataĆ postpoziciojn. Prepoziciaj frazpartoj Äiam tuj sekvas la substantivajn frazpartojn, kiujn ili modifas.
Myaw in sanduku somno.
La kato en la skatolo dormas.
Prepoziciaj frazpartoj, kiuj modifas verbojn, Äuas relative liberan vortordon kaj povas esti movataj ien ajn en la frazo. Kiam ili estas movataj antaĆ la verbon, oni uzas komojn, kiel videblas sube.
Myaw yam in sanduku maux.
Myaw yam maux in sanduku.
Myaw, in sanduku, yam maux.
In sanduku, myaw yam maux.
La kato manÄas la muson en la skatolo.
Por indiki pozicion sen referenco al loko, prepozicioj estas ĆanÄataj en substantivojn per aldono de -ya, formante prepoziciajn frazpartojn kun fe.
Myaw sen fe inya.
La kato estas interne.
Myaw fe inya somno.
La kato interne dormas.
Fe inya, myaw somno.
Interne, la kato dormas.
La nerekta objekto Äiam estas markata per la prepozicio tas (al, por). Nerektobjektaj frazpartoj, same kiel rektobjektaj frazpartoj markataj per el, povas esti movataj sen la neceso indiki la movon per komoj.
Mi gibe kitabu tas nini.
Mi donas la libron al la infano.
Mi gibe tas nini kitabu.
Mi donas al la infano la libron.
Mi gibe kitabu tas te.
Mi donas la libron al Ći/li.
Mi gibe tas te kitabu.
Mi donas al Ći/li la libron.
Mi gibe to tas nini.
Mi donas Äin al la infano.
Mi gibe to tas te.
Mi donas Äin al Ći/li.
Tas nini mi gibe kitabu.
Al la infano mi donas libron.
Tas te mi gibe to.
Al Ći/li mi donas Äin.
Globaso uzas plurajn frazpartajn prepoziciojn, konsistantajn el fe sekvata de substantivo sekvata de de.
Baytu fe kapi de liljabal sen kimapul.
La domoj sur la supro de la monteto estas multekostaj.
Por indiki pozicion sen referenco al loko, frazpartaj prepozicioj simple forlasas de.
Baytu fe kapi sen kimapul.
La domoj supre estas multekostaj.
Fe kapi, baytu sen kimapul.
Supre, la domoj estas multekostaj.
Kimapul baytu sen fe kapi.
La multekostaj domoj estas supre.
En Globaso, prepozicioj povas esti ĆanÄataj en verbojn per la sufikso -ya, kiel alternativo al la ligado de prepoziciaj frazpartoj kun subjektoj per la kopulo, kiel videblas supre.
| Fraza Strukturo kun Prepozicia Verbo | ||
| Subjekto | Prepozicia Verbo | Substantiva Frazparto |
|---|---|---|
| myaw kato |
inya estas interne |
sanduku skatolo |
| Myaw inya sanduku. La kato estas interne de la skatolo. |
||
Prepoziciaj verboj povas esti sekvataj de substantiva frazparto aĆ ne.
Myaw inya.
La kato estas interne.
Substantivoj uzataj en frazpartaj prepozicioj povas ankaĆ esti uzataj kiel verboj, same kiel prepoziciaj verboj.
Myaw ruke sanduku.
La kato estas malantaĆ la skatolo.
Myaw ruke.
La kato estas malantaĆe.
La substantivoj leya kaj xaya ankaĆ funkcias kiel la verbaj ekvivalentoj de la prepozicioj lefe kaj xafe. Alivorte, lefeya kaj xafeya ne estas uzataj, same kiel leli kaj xali estas uzataj anstataĆ lefeli kaj xafeli.
La verbo hay estas uzata por esprimi estas/troviÄas. Äi tiu estas la sola verbo en Globaso, kiu permesas, ke la subjekto venu aĆ antaĆ aĆ post la verbo. Äenerale en la lingvoj, la subjekto de la ekvivalento de hay tipe venas post la verbo.
Multi kitabu hay in kitabudom.
aĆ
Hay multi kitabu in kitabudom.
Estas multaj libroj en la biblioteko.
La verbo hay ankaĆ estas uzata en frazoj rilataj al atmosferaj kondiÄoj, kiel la jenaj:
Hay barix. aĆ To barix.
"Estas pluvo." aĆ "Pluvas."
Pluvas.
Hay termo. aĆ To sen termopul.
"Estas varmo." aĆ "Estas varme."
Estas varme.
La konjunkcio ki estas uzata, kiam propozicio (frazo enigita en la Äefan frazon) funkcias anstataĆ aĆ la rekta objekto aĆ la subjekto.
| Fraza Strukturo kun Propozicio anstataĆ Rekta Objekto | ||
| Subjekto kaj Verbo | Propozicio anstataĆ Rekta Objekto | |
|---|---|---|
| mi jixi mi scias |
ki yu le xuli mobil ke vi riparis aĆton |
|
| Mi jixi ki yu le xuli mobil. Mi scias, ke vi riparis la aĆton. |
||
| Fraza Strukturo kun Propozicio anstataĆ Subjekto | ||
| Propozicio anstataĆ la Subjekto | Predikato | |
|---|---|---|
| ki yu le xuli mobil Ke vi riparis la aĆton |
no surprisa mi ne surprizas min |
|
| Ki yu le xuli mobil no surprisa mi. Ke vi riparis la aĆton ne surprizas min. |
||
Subjektaj ki-propozicioj povas esti movataj al la fino de la frazo. Tamen la pronomo to devas anstataĆi la ki-propozicion, kaj komo devas esti aldonita antaĆ la menciita frazparto.
To no surprisa mi, ki yu le xuli mobil.
Ne surprizas min, ke vi riparis la aĆton.
En Globaso, la vortordo de demandaj frazoj estas la sama kiel tiu de iliaj korespondaj deklaraj frazoj.
Jes/ne-demandoj estas formataj per aldono de la partikulo kam Äe la komenco de la koresponda deklara frazo de la demando. Tio estas ilustrita en la jenaj paroj de frazoj kun (1) deklara frazo kaj (2) la koresponda jes/ne-demando.
(1) Yu sen yamkal.
Vi estas malsata.
(2) Kam yu sen yamkal?
Äu vi estas malsata?
(1) Yu yam mahimaso.
Vi manÄas fiĆon.
(2) Kam yu yam mahimaso?
Äu vi manÄas fiĆon?
Same, ki-demandoj konservas la tipan vortordon. Tio estas ilustrita en la jena paro de ekzemplaj frazoj kun (1) demando, kies vortordo spegulas tiun de (2) ebla respondo.
(1) Yusu name sen keto?
"Via nomo estas kio?"
Kio estas via nomo?
(2) Misu name sen Robert.
Mia nomo estas Robert.
(1) Yu sen kepul?
"Vi estas kia?"
Kiel vi fartas?
(2) Mi sen bon.
Mi fartas bone.
(1) Parti xa okur keloka?
"La festo okazos kie?"
Kie okazos la festo?
(2) Parti xa okur in misu preferido restoran.
La festo okazos en mia plej Ćatata restoracio.
Dupunktaj demandoj en Globaso estas jenaj.
Yu suki keto: kafe or cay?
"Vi Ćatas kion: kafon aĆ teon?"
Äu vi Ćatas kafon aĆ teon?
Yu ogar keloka: in Barati or Indonesi?
"Vi loÄas kie: en Barato aĆ Indonezio?"
Äu vi loÄas en Barato aĆ Indonezio?