Funkciaj vortoj: konjunkcioj, prepozicioj kaj funkciaj adverboj

Konjunkcioj

  • ji - kaj
    • iji... ji... - kaj... kaj...
  • or - aŭ
    • oro... or... - aŭ... aŭ...
  • nor - nek
    • noro... nor... - nek... nek...
  • kam - partikulo de jes/ne-demando
    • ku kam - (enkondukas nerektan demandon) ĉu
    • kama... kam... - (enkondukas alternativojn) ĉu... aŭ (ĉu)...
  • mas - sed
  • eger - se
  • kwas - kvazaŭ [kwasi - ŝajna, ŝajne]
  • ki - ke

Fe

Fe estas plurcela prepozicio kun ĝenerala, nedifinita signifo, ofte tradukata kiel de (rilata al). Ĝi povas esti uzata kiel prepozicio de tempo (je, en, sur), kiel prepozicio de loko (nur en prepoziciaj frazpartoj, kiel videblas sube), en frazkomencaj frazpartoj, kiel alternativo al -li-adjektivoj, kaj en kazoj kie neniu alia prepozicio taŭgas.

Fe estas nedeviga ĉe la plej multaj esprimoj de tempo, kiel montrite en la jenaj ekzemploj:

(fe) ban mara - iuokaze, foje, iam
(fe) duli mara aŭ (fe) dumara - (kelk)foje
(fe) hin mara - ĉi-foje
(fe) hin momento - en ĉi tiu momento
(fe) lunadin - lundon
(fe) duli lunadin aŭ (fe) dulunadin - lunde
(fe) nundin - hodiaŭ
(fe) tiga din fe xaya - tri tagojn poste

La esprimoj fe nunya (nuntempe, aktuale, nun), fe leya (en la pasinteco, antaŭe) kaj fe xaya (en la estonteco, poste) estas kutime lasataj sen ŝanĝo.

Esprimo de Posedo

Globaso havas du manierojn esprimi posedon. La prepozicio de (de, apartenanta al) estas uzata por esprimi posedon fare de substantivoj.

Baytu de Maria sen day.
"Domo de Maria estas granda."
La domo de Maria estas granda.

Se la substantivo estas subkomprenata, oni uzas pronomon (te/to aŭ ete/oto):

To de Maria sen day.
Tiu de Maria estas granda.

La sufikso -su estas aldonata al pronomoj por formi posedajn adjektivojn. Simile, la memstara partikulo su estas uzata por esprimi posedon fare de substantivoj.

Maria su baytu sen day.
La domo de Maria estas granda.

Se la substantivo estas subkomprenata, oni uzas pronomon (te/to aŭ ete/oto):

Maria su to sen day.
Tiu de Maria estas granda.

Prepozicioj de Loko

  • in - en
    • inli - (adj) interna, ena
    • fe inya - (en la) interno; ene
  • ex - ekster
    • exli - (adj) ekstera, eksterflanka
    • fe exya - (en la) ekstero; ekstere
  • per - sur
    • perli - (adj) supraĵa, surfaca
    • fe perya - sur la surfaco
  • bax - sub
    • baxli - (adj) subkuŝa
    • fe baxya - sube
  • of - el, de
  • cel - al (movo) [cele - celo]
    • celki - por ke, tiel ke
    • cel na - por
    • cel in - en -n
    • cel ex - el ("ekster -n")
  • hoy - al, direkte al [hoyo - orientiĝo/direkto]
  • intre - inter
  • ultra - preter
  • infra - malsupre de
    • infrali - malsupra
  • infer - pli mallonga formo de infraya: malsupro, malsupereco, subo
    • fe infer - malsupre, sube
    • cel infer - malsupren, suben
  • supra - super, supre de
    • suprali - supra
  • super - pli mallonga formo de supraya: supro, supereco
    • fe super - supre
    • cel super - supren
  • pas - tra [pasa - pasi]
  • tras - trans, aliflanke de
  • cis - ĉi-flanke de
  • wey - ĉirkaŭ [jowey - ĉirkaŭaĵo]
  • fol - laŭlonge (de), laŭ [folo - sekvi]
    • posfol - kontraŭ (en la mala direkto de)

Frazaj Prepozicioj kaj Konjunkcioj

  • ruke - (subst) dorso, malantaŭo; (verbo) esti malantaŭe (de)
    • fe ruke - malantaŭe
    • fe ruke de - malantaŭ
  • kapi - (subst) kapo; (verbo) esti supre (de)
    • fe kapi - supre
    • fe kapi de - supre de, sur
  • fronta - (subst) frunto, antaŭo; (verbo) esti antaŭe (de)
    • fe fronta - antaŭe
    • fe fronta de - antaŭ
  • muka - (subst) vizaĝo; (verbo) esti vizaĝ-al-vizaĝe (de), esti vidalvide (de)
    • fe muka - vidalvide, vizaĝ-al-vizaĝe
    • fe muka de - vidalvide de, vizaĝ-al-vizaĝe de
  • oposya - (subst) malo, kontraŭo; (verbo) esti la malo de
    • fe oposya - male, kontraŭe
    • fe oposya de - male al, kontraŭ (fizike)
  • peda - (subst) piedo, fundo; (verbo), esti ĉe la malsupro (de), esti ĉe la fundo (de)
    • fe peda - ĉe la malsupro, ĉe la fundo
    • fe peda de - ĉe la malsupro de, ĉe la fundo de
  • comen - (subst) flanko; (verbo) esti apud
    • fe comen - flanke
    • fe comen de - flanke (de), apud
  • tayti - (subst) anstataŭaĵo; (verbo) anstataŭi
    • fe tayti fe - anstataŭ
    • fe tayti ki - anstataŭ ke + frazo
  • kompara - (subst) komparo; (verbo) kompari
    • fe kompara fe - kompare (al)
    • fe kompara ki - dum + frazo (kontraste)
  • kosa - (subst) kaŭzo; (verbo) kaŭzi
    • fe kosa fe; kos - pro, kaŭze de
    • fe kosa ki; koski - ĉar, pro tio ke
  • folo - sekvi
    • fe folo - sekve, konsekvence
  • ner - proksime, proksima (al)
    • ner fe - proksime de
  • teli - malproksima, fora
    • teli fe - malproksime de

Aliaj Prepozicioj

  • el - markilo de rekta objekto
    • Funkcias kiel prepozicio kaj estas kutime forlasata
  • de - de (apartenanta al)
  • tas - al (markilo de nerekta objekto), por (ricevanto)
  • tem - pri [tema - temo]
  • pro - favore al, por [malo: anti]
  • anti - kontraŭ
  • fal - (fare) de [fale - fari/krei]
  • har - kun (havante) [hare - havi]
    • nenhar - sen (ne havante)
  • ton - (kune) kun [tongo - kune]
    • nenton - sen, aparte/dise de
  • yon - per (uzante), pere de [yongu - uzi]
    • yon na - per + infinitiva frazparto
    • nenyon - sen (ne uzante)
    • nenyon na - sen + infinitiva frazparto
  • wal - sen [wala - manko; ne havi]
  • por - (interŝanĝe) kontraŭ
    • por (moyun) - por ĉiu

Funkciaj Vortoj de Tempo

  • dur - dum
    • dur (moyun) - dum ĉiu
    • dur na - dum + substantivo/frazo
    • durki - dum + frazo
  • fin- - (prefikso) fin- [fini - fini/finiĝi]
    • finfe - (prep) ĝis + substantiva frazparto
    • finfe ki - (konj) ĝis + frazo
  • xor- - (prefikso) komenco [xoru - komenci/komenciĝi]
    • xorfe - (prep) (ek)de, jam de
    • xorfe ki - (konj) (ek)de kiam, (jam) de kiam
  • jaldi - frua, frue
  • dyer - malfrua, malfrue
  • haji - ankoraŭ
    • no haji - ne plu
  • uje - jam
    • no uje - ankoraŭ ne
  • fori - tuja, tuje
  • pimpan - ofta, ofte
  • nadir - malofta, malofte
  • nun - partikulo de nuna tempo
    • nunli - nuna, nune, nuntempe, aktuala, aktuale
    • nunya - nuntempo
      • fe nunya - nuntempe, nun, aktuale
    • (fe) nundin - hodiaŭ
    • (fe) nunli din - en la nunaj tagoj
  • ja- - (prefikso) tuj apuda [jara - najbaro]
    • jali - apuda
    • jali fe - apud
  • le - partikulo de pasinta tempo
    • jale - ĵus
    • jaledin - hieraŭ
    • leli - pasinta, antaŭa
    • jaleli - la lasta, la plej lastatempa
    • nerleli - freŝdate, lastatempe
    • telileli - antaŭ longe, antaŭ longa tempo
    • leya - la pasinteco
      • fe leya - en la pasinteco, antaŭe
    • lefe - antaŭ
      • lefe or fe - ĝis (plej malfrue), ne pli malfrue ol
    • lefe na - antaŭ + infinitiva frazparto
    • lefe ki - antaŭ ol + frazo
  • xa - partikulo de estonta tempo
    • jaxa - esti tuj -onta (tuja estonta tempo)
    • jaxadin - morgaŭ
    • xali - estonta
    • jaxali - sekvanta, proksima, (kaj) tiam
    • nerxali - baldaŭ
    • telixali - post longe, post longa tempo
    • xaya - estonteco; esti post, veni post, sekvi
      • fe xaya - en la estonteco, poste
    • xafe - post
    • xafe na - "post ol"
    • xafe ki - post kiam + frazo

Funkciaj Vortoj de Kvanto kaj Grado

  • kriban - preskaŭ
  • kufi - sufiĉa, sufiĉe (+ verbo)
    • kufimo - sufiĉe (+ adj/adv)
  • plu - pluraj (uzata por esprimi pluralon)
  • multi - multaj, multe
  • xosu - malmultaj, malmulte, iomete [malo: multi]
  • daymo - tre, ege
  • lilmo - iomete [malo: daymo]
  • godomo - tro
  • total - tuta, kompleta
  • eskaso - malabunda, apenaŭ, preskaŭ ne
  • daju - proksimuma, proksimume, ĉirkaŭ

Aliaj Funkciaj Adverboj

  • no - ne
    • noli - nea
  • si - jes
    • sili - jesa
  • hata - eĉ
    • no hata - eĉ ne
    • fe hataya - tamen, malgraŭe, malgraŭ ĉio, malgraŭ tio
    • fe hataya fe - malgraŭ, spite al
    • fe hataya na - malgraŭ + infinitiva frazparto
    • fe hataya ki - kvankam, malgraŭ tio ke + frazo
  • pia - ankaŭ
  • sol - nur [solo - sola, la sola, la ununura]

Komparo

  • kom - kiel (komparebla al), ol (kompare kun) [kompara - komparo/kompari]
  • denmo... kom... - tiel... kiel...
  • max - pli
    • maxpul - aldona, kroma, plia; aldone, krome, plie, cetere
    • ji max (o)to/(e)te - kaj tiel plu
  • max... kom... - pli... + subst/verbo ol...
  • maxmo... kom... - pli... + adj/adv ol...
  • denkwanti... kom... - tiom kiom (laŭ kvanto)
  • dennumer... kom... - tiom kiom (laŭ nombro)
  • maxim - la plej
  • maximum - maksimuma, maksimume
    • maximumya - la maksimumo
    • maximummo - kiel eble plej...
  • maxori - (adj/adv) plej multaj, la plimulto de, plejparte
    • maxoriya - la plimulto
  • maxus - (prep) plus, aldone al, krom
    • maxusli - pozitiva (+1, +2, ktp.), krom tio
    • fe maxusya - krom tio, cetere
  • min - malpli
  • min... kom... - malpli... + subst/verbo ol...
  • minmo... kom... - malpli... + adj/adv ol...
  • minim - la malplej
  • minimum - minimuma, minimume
    • minimumya - la minimumo
  • minori - plej malmultaj, la malplimulto de
    • minoriya - la malplimulto
  • minus - minus, escepte de
    • minusli - negativa (-1, -2, ktp.), escepte de tio
    • minus eger - krom se

Kontrasta Emfazo

La partikulo he povas esti uzata por esprimi kontrastan emfazon sur la plej multaj vortoj: determinantoj (vidu Korelativojn), enhavaj vortoj, funkciaj adverboj kaj verbaj partikuloj. Ĝi aperas ĝuste antaŭ la emfazata vorto. Komparu la jenan aron da frazoj:

He mi le nilwatu loga ki te le cori misu pesa.

Mi (mem) neniam diris ke ŝi ŝtelis mian monon. (Iu alia diris ke ŝi ŝtelis la monon.)

Mi le he nilwatu loga ki te le cori misu pesa.

Mi neniam (iam ajn) diris ke ŝi ŝtelis mian monon. (Mi certe ne diris, kaj ne dirus, ke ŝi ŝtelis mian monon.)

Mi le nilwatu he loga ki te le cori misu pesa.

Mi neniam (eĉ/fakte) diris ke ŝi ŝtelis mian monon. (Parole, ne estis dirite ke ŝi ŝtelis mian monon, sed tio estis implicita.)

Mi le nilwatu loga ki he te le cori misu pesa.

Mi neniam diris ke (estis) ŝi (kiu) ŝtelis mian monon. (Mi diris ke iu alia ŝtelis mian monon.)

Mi le nilwatu loga ki te le he cori misu pesa.

Mi neniam diris ke ŝi (fakte) ŝtelis mian monon. (Mi diris ke ŝi prenis mian monon, sed mi ne priskribus ĝin kiel ŝtelon.)

Mi le nilwatu loga ki te le cori he misu pesa.

Mi neniam diris ke ŝi ŝtelis mian monon. Aŭ, mi neniam diris ke la mono kiun ŝi ŝtelis estis mia. (Mi diris ke ŝi ŝtelis la monon de iu alia.)

Mi le nilwatu loga ki te le cori misu he pesa.

Mi neniam diris ke ŝi ŝtelis mian monon. Aŭ, mi neniam diris ke estis mono, kiun ŝi ŝtelis de mi. (Ŝi ŝtelis ion alian de mi.)

Por pli granda emfazo, eblas ankaŭ movi la emfazatan vorton al la komenco, kune kun he, sekvatan de komo kaj la tuta frazo sen he. Ekzemple:

He nilwatu, mi le nilwatu loga ki te le cori misu pesa.

Neniam ajn, mi neniam diris ke ŝi ŝtelis mian monon.

He cori, mi le nilwatu loga ki te le cori misu pesa.

Ŝtelis? Mi neniam diris ke ŝi ŝtelis mian monon.

Aliaj Funkciaj Vortoj

Pronomoj
Korelativoj
Numeraloj kaj monatoj